Ứng dụng Notepad tích hợp AI có thực sự hữu ích?

Trong suốt nhiều thập kỷ, Notepad là một trong số ít các ứng dụng Windows không đòi hỏi người dùng phải thao tác rườm rà. Bạn chỉ cần mở ứng dụng, gõ văn bản, lưu file và đóng lại. Ứng dụng này hầu như không có các tùy chọn định dạng phức tạp, không yêu cầu đăng nhập tài khoản đám mây và không có thanh công cụ rườm rà gây cản trở nội dung bạn đang viết. Chính sự hạn chế về tính năng lại tạo nên sức hút riêng của Notepad.

Khi Microsoft dần bổ sung cho Notepad thêm nhiều tính năng, bao gồm cả các công cụ AI, sự đơn giản đó bắt đầu thay đổi. Để đáp lại, một lập trình viên có tên ForLoopCodes đã xây dựng lại ứng dụng này từ đầu bằng ngôn ngữ C++ và sử dụng Win32 API. Phần giới thiệu dự án (file README) đã nêu rõ lý do một cách thẳng thắn: Microsoft "sẽ không ngừng nhồi nhét các AI bloatware cồng kềnh vào notepad.exe".

Kết quả là sự ra đời của Legacy Notepad – một trình soạn thảo văn bản mã nguồn mở được tạo ra nhằm duy trì trải nghiệm viết đơn giản, tinh gọn mà phiên bản của Microsoft đã dần đánh mất.

Các tính năng AI của Notepad được triển khai theo từng giai đoạn và vẫn được giữ lại

Bài viết sẽ trình bày rõ mốc thời gian, vì nó giải thích chính xác lý do ra đời của phiên bản fork này. Microsoft dần biến Notepad thành một công cụ soạn thảo hỗ trợ AI, bắt đầu với tính năng "Rewrite" dành cho người dùng Windows Insider vào tháng 11 năm 2024, tiếp theo là "Summarize" vào tháng 3 năm 2025 và "Write" vào tháng 5 cùng năm. Các tính năng dựa trên đám mây này yêu cầu tài khoản Microsoft và sử dụng hạn mức AI credit hàng tháng.

Đến mùa xuân năm 2026, Microsoft đã thay thế biểu tượng Copilot chung chung của Notepad bằng nhãn "Writing Tools" rõ ràng hơn. Thay đổi này giúp mục trên thanh công cụ bớt mang đậm dấu ấn thương hiệu Copilot, nhưng không loại bỏ các tính năng AI cốt lõi bên trong. Microsoft cho phép người dùng tắt các tính năng AI của Notepad thông qua phần cài đặt ứng dụng, vì vậy "Legacy Notepad" không phải là cách duy nhất để có được một trang soạn thảo trống không chứa AI.

Điểm khác biệt là Legacy Notepad không có gì để tắt cả. Sức hút của nó không chỉ nằm ở việc tránh được các tính năng mà một số người dùng không thích; mà còn ở chỗ phiên bản này loại bỏ hoàn toàn những công cụ AI, yêu cầu đăng nhập tài khoản, các tab, tính năng khôi phục phiên làm việc và những bổ sung khác, để trở về đúng nghĩa là một trình soạn thảo tập trung vào việc mở một tài liệu và viết nội dung.

Legacy Notepad là Notepad, được xây dựng lại từ đầu một cách có chủ đích

Việc sử dụng Win32 và RichEdit giúp duy trì sự gần gũi với phiên bản gốc

Legacy Notepad không phải là một theme hay tinh chỉnh registry đè lên ứng dụng của Microsoft. Nó là một codebase C++17 hoàn toàn mới, được xây dựng trực tiếp dựa trên Win32 API và RichEdit 4.1 control – vốn thuộc cùng một "họ" các điều khiển văn bản gốc của Windows mà chính Microsoft Notepad cũng sử dụng. GDI+ đảm nhiệm việc hiển thị nền tùy chọn.

Legacy Notepad tuân theo mô hình soạn thảo quen thuộc của Notepad cổ điển. Nó mở từng tài liệu một, với thanh menu truyền thống nằm phía trên vùng soạn thảo văn bản rộng rãi. Các menu File và Edit bao gồm những lệnh thông dụng như lưu, in, tìm kiếm, thay thế, điều hướng và chọn văn bản; trong khi Format và View chứa các tùy chọn word wrap, phông chữ, zoom, thanh trạng thái, dark mode, độ trong suốt và chế độ always-on-top.

Chính những gì bị lược bỏ lại tạo nên trải nghiệm đặc trưng hơn là những tính năng được thêm vào. Cửa sổ ứng dụng không có thanh tab hay các tính năng hỗ trợ bởi AI, không yêu cầu đăng nhập tài khoản và hiển thị văn bản thuần túy mà không qua lớp xử lý định dạng Markdown. Phiên bản Notepad truyền thống này cũng lược bỏ các tính năng như kiểm tra chính tả, tự động sửa lỗi, tự động lưu phiên làm việc chưa được lưu và khôi phục phiên làm việc. Do đó, việc đóng tài liệu đòi hỏi người dùng phải tự chịu trách nhiệm như khi sử dụng Notepad cổ điển: Bạn phải chủ động lưu file hoặc chấp nhận mất dữ liệu.

Ứng dụng hỗ trợ đa dạng các chuẩn mã hóa bao gồm UTF-8, UTF-8 có BOM, UTF-16 (cho cả hai thứ tự byte) và ANSI, đi kèm với tùy chọn thiết lập ký tự xuống dòng. Cửa sổ có thể được ghim để luôn hiển thị phía trên các ứng dụng khác. Việc in ấn được thực hiện thông qua các hộp thoại in và thiết lập trang tiêu chuẩn.

Một số tùy chọn khác không chỉ dừng lại ở yếu tố hoài niệm mà còn phục vụ sở thích cá nhân. Bạn có thể đặt hình nền phía sau văn bản, điều chỉnh cách hiển thị và độ mờ của ảnh, hoặc thay đổi biểu tượng ứng dụng bằng biểu tượng từ các file định dạng ICO, EXE, DLL hay ICL. Dù không phải là những tính năng thiết yếu, chúng vẫn mang lại nét cá tính riêng cho trình soạn thảo mà không làm thay đổi mô hình viết văn bản cơ bản của nó.

Những gì bạn đánh đổi để có được quyền kiểm soát

Đây là một dự án non trẻ do người bảo trì (maintainer) tự dẫn dắt, thay vì là một ứng dụng mặc định được kiểm thử và duy trì ở quy mô của Microsoft. Dự án đã nhận được sự đóng góp từ bên ngoài và sự quan tâm đáng kể, nhưng tất nhiên phạm vi kiểm thử sẽ hạn chế hơn nhiều.

Một vấn đề được ghi nhận trong kho lưu trữ (repository) cho thấy Windows Defender đã cảnh báo về bản build x86 của file `legacy-notepad.exe`. Các trường hợp phần mềm diệt virus báo động giả hoàn toàn có thể xảy ra, nhưng báo cáo đó không nên được mặc nhiên coi là bằng chứng về phần mềm độc hại hay là sự xác nhận rằng file đó vô hại. Việc xác minh hash SHA-256 đã công bố chỉ xác nhận rằng file tin đó khớp với file do nhà phát triển phát hành.

Các bản phát hành sau này đã bổ sung chữ ký số và hash riêng cho từng kiến ​​trúc hệ thống; vì vậy, nếu tải xuống ứng dụng, bạn nên sử dụng bản phát hành mới nhất, so sánh hash SHA-256 của nó với giá trị do nhà phát triển công bố và tự đánh giá trước khi chạy chương trình.

Legacy Notepad chỉ dành cho Windows vì nó được xây dựng trực tiếp dựa trên Win32 API. Dự án cảnh báo rằng khả năng tương thích với Wine và Proton vẫn chưa được kiểm chứng, và việc thử nghiệm chúng hoàn toàn tùy thuộc vào quyết định cũng như rủi ro của người dùng. Việc build nó đòi hỏi phải có CMake cùng với MinGW-w64 hoặc MSVC, mặc dù các bản phát hành đã được biên dịch sẵn giúp đa số người dùng bỏ qua bước này. Giấy phép MIT cũng cho phép bất kỳ ai muốn kiểm tra, sửa đổi hoặc tạo fork đều có thể thực hiện được.

Đôi khi, sự tối giản lại chính là tính năng quan trọng

Legacy Notepad không phải là cách duy nhất để loại bỏ AI khỏi Notepad. Microsoft cho phép bạn tắt các công cụ hỗ trợ viết lách của họ; giải pháp này có lẽ là đủ nếu bạn vẫn muốn giữ lại những tính năng như tab, tự động lưu, khôi phục phiên làm việc và những tiện ích khác của phiên bản Notepad hiện đại.

Bản fork này dành cho những ai muốn quay lại hoàn toàn với mô hình soạn thảo cũ và chấp nhận những sự đánh đổi đi kèm. Bạn sẽ có trải nghiệm làm việc với một tài liệu tại mỗi thời điểm, thao tác lưu thủ công, giao diện Windows truyền thống và một codebase đủ gọn nhẹ để có thể tự kiểm tra. Đổi lại, bạn sẽ không còn các tính năng như tự động khôi phục, công cụ hỗ trợ viết lách hiện đại hay sự an tâm khi sử dụng một ứng dụng đã qua kiểm thử kỹ lưỡng của Microsoft.

Đôi khi, giải pháp cho tình trạng phần mềm ngày càng trở nên cồng kềnh không phải là thêm một tùy chọn bật/tắt mới, mà là sử dụng một trình soạn thảo chưa từng tích hợp tính năng đó ngay từ đầu.