Tại sao nhiều “thần đồng” xuất chúng lại hiếm khi duy trình được thành công lúc trưởng thành

Những cá nhân đạt thành tích vượt trội đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tri thức và giải quyết các thách thức lớn của nhân loại. Vì vậy, xã hội luôn quan tâm đến việc hiểu rõ quá trình hình thành và phát triển của tài năng xuất chúng. Một bài tổng quan mới công bố trên tạp chí Science cho rằng nhiều cách tiếp cận phổ biến hiện nay trong giáo dục năng khiếu và phát triển tài năng đang dựa trên những giả định chưa chính xác. Lần đầu tiên, một nhóm nghiên cứu quốc tế, liên ngành đã tổng hợp bằng chứng về cách các cá nhân đạt đẳng cấp thế giới xuất hiện trong những lĩnh vực rất khác nhau như khoa học, âm nhạc cổ điển, cờ vua và thể thao.

Những giả định lâu nay về sự phát triển tài năng

Trong nhiều thập kỷ, nghiên cứu về năng khiếu và chuyên môn thường dựa trên một khung lý thuyết quen thuộc. Thành tích xuất sắc được cho là bắt nguồn từ những dấu hiệu nổi trội rất sớm, chẳng hạn như học giỏi, thi đấu thể thao vượt trội hoặc biểu diễn âm nhạc ấn tượng, kết hợp với các năng lực đặc thù như trí thông minh cao, khả năng phối hợp vận động hay năng khiếu âm nhạc. Những lợi thế ban đầu này được tin là cần đi kèm nhiều năm rèn luyện chuyên sâu, tập trung vào một lĩnh vực duy nhất để đạt tới đỉnh cao.

Từ quan điểm đó, phần lớn các chương trình phát triển tài năng đều cố gắng phát hiện trẻ xuất sắc càng sớm càng tốt, sau đó đẩy nhanh tiến trình đào tạo thông qua các lộ trình huấn luyện mang tính chuyên môn hóa cao. Tuy nhiên, các phát hiện mới từ nhóm nghiên cứu do Arne Güllich, giáo sư khoa học thể thao tại Đại học RPTU Kaiserslautern-Landau, dẫn dắt cho thấy chiến lược này có thể không phải là con đường tối ưu để tạo ra sự xuất sắc bền vững trong dài hạn.

Cho đến gần đây, phần lớn nghiên cứu về năng khiếu tập trung vào thanh thiếu niên và những người đạt trình độ cận tinh hoa. Đối tượng nghiên cứu thường là học sinh, sinh viên, vận động viên trẻ, kỳ thủ cờ vua trẻ hoặc nhạc công đang theo học tại các học viện âm nhạc. Theo thời gian, dữ liệu thu thập từ các vận động viên và chuyên gia đẳng cấp thế giới ở độ tuổi đỉnh cao đã bắt đầu đặt dấu hỏi về những kết luận rút ra từ các mẫu nghiên cứu hạn chế này.

“Các nghiên cứu truyền thống về năng khiếu và chuyên môn chưa xem xét đầy đủ câu hỏi: những người đạt đẳng cấp thế giới khi trưởng thành đã phát triển như thế nào trong những năm đầu đời ,” Güllich giải thích. Vì vậy, mục tiêu của bài tổng quan lần này là xem xét trực tiếp con đường phát triển thực tế của các cá nhân xuất sắc nhất trong giai đoạn thơ ấu và vị thành niên.

Để làm được điều đó, Güllich đã tập hợp một nhóm nghiên cứu quốc tế gồm các nhà khoa học Michael Barth (Đại học Innsbruck), D. Zach Hambrick (Đại học Bang Michigan) và Brooke N. Macnamara (Đại học Purdue).

Nhóm nghiên cứu đã phân tích lại các bộ dữ liệu lớn từ nhiều công trình trước đây, bao gồm lịch sử phát triển của tổng cộng 34.839 cá nhân tinh hoa trên toàn thế giới. Nhóm đối tượng này trải rộng từ các nhà khoa học đoạt giải Nobel, vận động viên giành huy chương Olympic, những kỳ thủ cờ vua hàng đầu thế giới cho đến các nhà soạn nhạc cổ điển nổi tiếng.

Việc kết hợp dữ liệu từ những lĩnh vực có yêu cầu kỹ năng rất khác nhau cho phép các nhà nghiên cứu, lần đầu tiên, so sánh trực tiếp cách những người đạt đẳng cấp thế giới phát triển trên nhiều ngành nghề.

Trẻ nổi trội sớm hiếm khi trở thành siêu sao khi trưởng thành

Một trong những kết luận quan trọng nhất là con đường phát triển của các cá nhân tinh hoa thường khác xa so với kỳ vọng truyền thống. Như Güllich nhận định, một mô hình chung xuất hiện xuyên suốt các lĩnh vực.

Trước hết, những đứa trẻ đạt thành tích cao nhất ở độ tuổi nhỏ thường không phải là những người vươn tới đỉnh cao khi trưởng thành. Thứ hai, những cá nhân sau này đạt đẳng cấp thế giới thường cải thiện năng lực một cách đều đặn, từ từ trong giai đoạn đầu và không nằm trong nhóm xuất sắc nhất so với bạn bè đồng trang lứa. Thứ ba, họ hiếm khi chỉ tập trung vào một lĩnh vực duy nhất từ rất sớm, mà thường trải nghiệm nhiều hoạt động khác nhau, từ các môn học, thể loại âm nhạc, môn thể thao cho đến những định hướng nghề nghiệp khác nhau.

Nhóm nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết để lý giải những phát hiện này. Güllich cho biết họ đề xuất ba hướng giải thích chính để thảo luận.

Giả thuyết “tìm kiếm và phù hợp” cho rằng việc thử sức ở nhiều lĩnh vực giúp mỗi cá nhân có nhiều cơ hội hơn để tìm ra lĩnh vực thực sự phù hợp nhất với mình. Giả thuyết “tăng cường vốn học tập” cho rằng việc học hỏi trong nhiều lĩnh vực khác nhau sẽ nâng cao năng lực học tập tổng thể, từ đó giúp cá nhân tiếp tục tiến bộ ở trình độ cao nhất trong lĩnh vực đã chọn. Cuối cùng, giả thuyết “giảm thiểu rủi ro” cho rằng theo đuổi hơn một lĩnh vực sẽ làm giảm nguy cơ gặp phải những vấn đề cản trở sự nghiệp, chẳng hạn như mất cân bằng giữa làm việc và nghỉ ngơi, kiệt sức, mất động lực, hoặc chấn thương trong các lĩnh vực đòi hỏi vận động tinh vi như thể thao và âm nhạc.

Tóm lại, theo Güllich, những người tìm được lĩnh vực phù hợp, phát triển được tiềm năng học tập dài hạn và giảm thiểu các yếu tố cản trở sự nghiệp sẽ có cơ hội cao hơn để đạt tới đẳng cấp thế giới.

Cần nhìn lại cách hỗ trợ tài năng trẻ

Những phát hiện này mang ý nghĩa gì đối với phụ huynh, nhà giáo dục và các nhà hoạch định chính sách? Theo Güllich, thông điệp rút ra từ bằng chứng khoa học là khá rõ ràng.

Không nên chuyên môn hóa quá sớm vào một lĩnh vực duy nhất. Thay vào đó, hãy khuyến khích và tạo điều kiện cho người trẻ theo đuổi nhiều mối quan tâm khác nhau, thậm chí hỗ trợ họ phát triển song song ở hai hoặc ba lĩnh vực. Những lĩnh vực này không nhất thiết phải liên quan chặt chẽ với nhau; các kết hợp như ngôn ngữ và toán học, hay địa lý và triết học đều có thể mang lại giá trị. Một ví dụ quen thuộc là Albert Einstein, một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất lịch sử, đồng thời cũng gắn bó sâu sắc với cây vĩ cầm từ khi còn nhỏ.

Những kết quả này nên thúc đẩy sự chuyển dịch sang các chính sách phát triển tài năng dựa trên bằng chứng khoa học. Những người xây dựng chương trình và nhà quản lý có cơ hội rời xa mô hình chuyên môn hóa sớm để hướng tới các cách tiếp cận khuyến khích khám phá và tăng trưởng dài hạn.

Điều này có thể mở rộng cơ hội hình thành những cá nhân đạt đẳng cấp thế giới trong khoa học, thể thao, âm nhạc và nhiều lĩnh vực khác.