Vì sao quần áo bị co rút khi giặt? Cách xử lý thế nào?

Việc chiếc áo hay váy yêu thích bỗng dưng bị co lại sau khi giặt có thể khiến nhiều người bực mình, đặc biệt là trong trường hợp đã làm đúng theo hướng dẫn trên nhãn mác. Theo các nhà khoa học chuyên nghiên cứu về dệt may, một số loại vải có xu hướng co rút nhiều hơn những loại khác, và nguyên nhân thực sự nằm sâu bên trong cấu trúc của sợi vải.

Các loại sợi có nguồn gốc thực vật phổ biến như cotton hay linen vốn dĩ không hề “thẳng thớm” như chúng ta vẫn nghĩ. Ở cấp độ vi mô, chúng được tạo thành từ những chuỗi phân tử cellulose dài, tồn tại ở trạng thái xoắn và gợn sóng tự nhiên. Trong quá trình sản xuất, các sợi này bị kéo căng, xoắn và sắp xếp lại để tạo thành những sợi chỉ trơn, đều. Những liên kết hóa học gọi là liên kết hydro giúp giữ các chuỗi phân tử lại với nhau, tạo nên độ bền và sự ổn định cho vải. Khi đã được dệt hoặc đan, các sợi bị “khóa chặt” trong trạng thái chịu lực căng.

Tuy nhiên, sợi vải lại có thứ mà các chuyên gia gọi là “trí nhớ”. Khi gặp nhiệt độ cao, độ ẩm hoặc tác động cơ học, chúng có xu hướng giãn ra và quay về trạng thái gợn sóng ban đầu. Đây chính là lý do vì sao một số loại vải rất dễ nhăn, đồng thời cũng là nguyên nhân khiến quần áo bị co rút sau khi giặt.

Nước nóng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình này. Nhiệt độ cao làm tăng năng lượng của sợi vải, khiến chúng rung động mạnh hơn và phá vỡ các liên kết hydro. Những loại vải dệt thưa dễ bị ảnh hưởng hơn, do các vòng sợi lỏng lẻo cho phép chuyển động nhiều hơn, trong khi vải dệt chặt có khả năng chống co rút tốt hơn vì hạn chế sự dịch chuyển của sợi. Cellulose cũng là chất ưa nước, nghĩa là nó hút nước rất mạnh. Khi nước thấm vào, sợi vải trương lên và trở nên mềm dẻo hơn. Kết hợp với chuyển động đảo liên tục của máy giặt, các sợi sẽ co lại về hình dạng tự nhiên ban đầu, khiến quần áo bị nhỏ đi.

Không chỉ nước nóng mới gây co rút. Nhiều gia đình từng gặp trường hợp vải rayon bị teo ngay cả khi giặt bằng nước lạnh. Dù mức độ nhẹ hơn, nhưng sự khuấy đảo cơ học vẫn đủ để khiến sợi trương nở và biến dạng. Để giảm rủi ro, các chuyên gia khuyên nên dùng nước lạnh, tốc độ vắt thấp và chế độ giặt nhẹ. Nhãn mác thường không nói rõ tác động của việc đảo giặt, vì vậy chọn chế độ “giặt đồ mỏng” (delicate) thường là phương án an toàn nhất.

Mỗi loại sợi lại co rút theo cách khác nhau. Len, một loại sợi có nguồn gốc động vật và được tạo thành từ protein keratin, có bề mặt phủ các lớp vảy nhỏ chồng lên nhau gọi là tế bào biểu bì. Khi giặt, các vảy này mở ra và móc vào nhau, gây rối sợi – hiện tượng còn gọi là “nỉ hóa”. Kết quả là quần áo trở nên dày hơn nhưng nhỏ hơn. Trong khi đó, các sợi tổng hợp như polyester hay nylon lại cư xử khác hẳn. Được tạo ra từ polymer có nguồn gốc dầu mỏ, chúng chứa các vùng tinh thể đóng vai trò như bộ khung bên trong, giúp sợi không bị gợn và nhờ đó ít bị co rút hơn.

Để giải quyết vấn đề này, các nhà nghiên cứu đang thử nghiệm những vật liệu mới. Một hướng đi là sử dụng sợi pha, kết hợp giữa sợi tự nhiên và sợi tổng hợp. Một hướng khác là polymer có khả năng “ghi nhớ hình dạng”, có thể thay đổi hoặc quay lại hình dạng ban đầu khi gặp nhiệt hoặc nước. Những vật liệu này khác với sợi đàn hồi trong vải co giãn, vốn chỉ đơn thuần đàn hồi trở lại sau khi bị kéo căng.

Với những món đồ đã lỡ bị co, vẫn có một cách “cấp cứu” đơn giản có thể thử. Ngâm quần áo trong nước ấm pha dầu xả tóc hoặc dầu gội trẻ em, với tỷ lệ khoảng một thìa canh cho mỗi lít nước, có thể giúp làm mềm sợi vải tạm thời. Sau đó, nhẹ nhàng kéo vải trở lại hình dạng ban đầu và phơi phẳng hoặc phơi dưới lực căng nhẹ có thể giúp phục hồi phần nào kích thước. Như các nhà khoa học giải thích, “dầu xả chứa các hóa chất gọi là chất hoạt động bề mặt mang điện dương. Chúng giúp bôi trơn sợi vải trong thời gian ngắn, khiến sợi linh hoạt hơn và cho phép bạn kéo chúng trở lại vị trí cũ.” Dù không thể hoàn toàn đảo ngược, phương pháp này vẫn đủ để giúp quần áo mặc lại được.