Ai là người đầu tiên nghĩ ra AI? Câu chuyện về sự ra đời của trí tuệ nhân tạo

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống hiện đại, từ ChatGPT, Gemini, Claude cho đến những hệ thống tự lái hay robot công nghiệp. Tuy nhiên, ít người biết rằng ý tưởng về những cỗ máy biết suy nghĩ không phải là sản phẩm của thời đại Internet, mà đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước trong các truyền thuyết và triết học cổ đại.

Vậy ai là người đầu tiên nghĩ ra AI? Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta đang nói về ý tưởng hay ngành khoa học AI hiện đại.

Ý tưởng về AI đã xuất hiện từ hàng nghìn năm trước

Từ thời Hy Lạp cổ đại, con người đã tưởng tượng về những sinh vật nhân tạo có thể suy nghĩ và hành động như con người. Trong thần thoại, những người thợ thủ công và pháp sư có thể tạo ra các thực thể biết phục vụ chủ nhân. Những câu chuyện tương tự cũng xuất hiện trong nhiều nền văn minh khác, phản ánh khát vọng lâu đời của con người về việc tạo nên một trí tuệ nhân tạo.

Tuy nhiên, đó chỉ là những ý tưởng mang tính triết học hoặc thần thoại. Khái niệm AI theo nghĩa hiện đại – tức máy tính có thể thực hiện các công việc đòi hỏi trí thông minh của con người – chỉ thực sự hình thành vào giữa thế kỷ XX cùng với sự phát triển của máy tính điện tử.

John McCarthy – người đặt tên cho lĩnh vực AI

Nếu phải chọn một người được xem là "cha đẻ" của AI hiện đại, phần lớn giới nghiên cứu sẽ nhắc đến John McCarthy.

Năm 1956, tại hội nghị nổi tiếng Dartmouth Conference, McCarthy lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ Artificial Intelligence (Trí tuệ nhân tạo) để mô tả lĩnh vực nghiên cứu về những cỗ máy có khả năng học hỏi, suy luận và hành động một cách thông minh.

Hội nghị Dartmouth sau này được xem là cột mốc khai sinh ngành AI hiện đại. Bên cạnh McCarthy còn có nhiều nhà khoa học nổi tiếng khác như Marvin Minsky, Allen Newell và Herbert A. Simon. Mục tiêu của họ rất táo bạo: tạo ra những cỗ máy có thể tư duy, học hỏi và giải quyết vấn đề giống con người.

Tuy nhiên, John McCarthy là người đặt tên cho lĩnh vực AI, ý tưởng về máy móc có trí thông minh đã được nghiên cứu từ trước đó. Một trong những nhân vật quan trọng nhất chính là Alan Turing.

Năm 1950, Turing công bố bài báo nổi tiếng Computing Machinery and Intelligence , trong đó ông đặt ra câu hỏi: "Máy móc có thể suy nghĩ hay không?". Cũng trong bài báo này, ông đề xuất Turing Test – phép thử nổi tiếng nhằm đánh giá liệu một cỗ máy có thể giao tiếp giống con người đến mức người đối diện không thể phân biệt được hay không.

Cho đến nay, Turing Test vẫn là một trong những khái niệm có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử AI. Có thể nói, Alan Turing đặt nền móng về mặt tư tưởng, còn John McCarthy biến AI trở thành một lĩnh vực nghiên cứu chính thức.

John McCarthy là ai?

John McCarthy sinh năm 1927 tại Boston (Mỹ) trong một gia đình nhập cư gốc Ireland và Do Thái Lithuania. Từ nhỏ ông đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt về toán học, sau đó theo học tại Viện Công nghệ California (Caltech) trước khi lấy bằng Tiến sĩ Toán học tại Đại học Princeton vào năm 1951.

Không chỉ là người đặt ra thuật ngữ AI, McCarthy còn đóng góp rất nhiều nền tảng quan trọng cho ngành khoa học máy tính hiện đại.

Tạo ra ngôn ngữ lập trình Lisp

Năm 1958, John McCarthy phát triển Lisp (LISt Processing) – một trong những ngôn ngữ lập trình có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử AI. Khác với nhiều ngôn ngữ thời đó vốn tập trung vào tính toán số học, Lisp được thiết kế để xử lý các ký hiệu, danh sách và cấu trúc dữ liệu phức tạp, rất phù hợp với việc mô phỏng tư duy và suy luận.

Trong suốt nhiều thập kỷ, Lisp gần như trở thành ngôn ngữ lập trình mặc định của các phòng thí nghiệm AI trên toàn thế giới.

Người tiên phong của điện toán chia sẻ tài nguyên

McCarthy cũng là một trong những người đầu tiên đề xuất khái niệm Time-sharing , cho phép nhiều người dùng truy cập và sử dụng chung một máy tính cùng lúc. Ý tưởng này sau đó trở thành nền tảng cho hệ điều hành hiện đại và được xem là tiền đề quan trọng của điện toán đám mây (Cloud Computing).

Thành lập Stanford AI Lab

Năm 1962, McCarthy chuyển đến Đại học Stanford và thành lập Stanford Artificial Intelligence Laboratory (SAIL) . Đây là một trong những trung tâm nghiên cứu AI hàng đầu thế giới, nơi đào tạo và truyền cảm hứng cho rất nhiều nhà khoa học nổi tiếng sau này.

Đóng góp cho nền tảng lý thuyết AI

Ngoài phần mềm và hệ thống máy tính, McCarthy còn nghiên cứu nhiều mô hình toán học giúp máy tính có thể biểu diễn tri thức và suy luận logic. Một trong số đó là Situation Calculus , phương pháp mô tả sự thay đổi trạng thái của thế giới để AI có thể lập kế hoạch và ra quyết định.

Nhờ những đóng góp to lớn này, ông đã nhận Giải thưởng Turing năm 1971 – giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực khoa học máy tính. John McCarthy qua đời vào năm 2011, nhưng di sản của ông vẫn tiếp tục ảnh hưởng sâu sắc đến AI hiện đại.

Lisp từng là "vua" của ngành AI

Trong nhiều năm, ngôn ngữ lập trình Lisp gần như thống trị toàn bộ lĩnh vực nghiên cứu AI. Những đặc điểm như quản lý bộ nhớ tự động (Garbage Collection), kiểu dữ liệu động (Dynamic Typing) và khả năng thao tác linh hoạt với các cấu trúc dữ liệu khiến Lisp đặc biệt phù hợp với các bài toán trí tuệ nhân tạo.

Ngôn ngữ này từng được sử dụng để xây dựng nhiều hệ thống AI quan trọng như:

• Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).
• Hệ chuyên gia (Expert Systems).
• Các thuật toán học máy đời đầu.
• Hệ thống suy luận và biểu diễn tri thức.

Có thể nói, nếu Python là ngôn ngữ phổ biến nhất của AI ngày nay thì Lisp từng giữ vai trò tương tự trong suốt nhiều thập kỷ của thế kỷ XX.

Sự phát triển của Python cùng hệ sinh thái thư viện khổng lồ như TensorFlow, PyTorch, Scikit-learn hay Hugging Face đã khiến Python trở thành lựa chọn mặc định của hầu hết các dự án AI hiện đại.

So với Lisp, Python có cú pháp đơn giản hơn, cộng đồng đông đảo hơn và dễ tích hợp với nhiều nền tảng khác. Điều đó khiến Lisp dần mất đi vị thế thống trị. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa Lisp biến mất. Các biến thể như Common Lisp hay Scheme vẫn được sử dụng trong giáo dục, nghiên cứu và một số hệ thống chuyên biệt. Quan trọng hơn, rất nhiều ý tưởng của Lisp vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến các ngôn ngữ lập trình hiện đại, đặc biệt là lập trình hàm (Functional Programming).

Di sản của John McCarthy vẫn còn nguyên giá trị

Mỗi khi sử dụng ChatGPT, Claude hay Gemini, rất ít người nghĩ rằng những nền móng đầu tiên của AI hiện đại đã được đặt ra từ gần 70 năm trước. John McCarthy không chỉ đặt tên cho ngành AI mà còn xây dựng nhiều công nghệ nền tảng giúp lĩnh vực này phát triển mạnh mẽ trong nhiều thập kỷ sau đó.

Trong khi Alan Turing đặt ra câu hỏi "Máy móc có thể suy nghĩ không?", thì John McCarthy đã biến câu hỏi ấy thành một ngành khoa học thực sự.

Nhìn lại lịch sử, AI không phải là một ý tưởng xuất hiện cùng ChatGPT hay các mô hình ngôn ngữ lớn ngày nay. Nó là kết quả của hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, với những viên gạch đầu tiên được đặt bởi những nhà khoa học như Alan Turing và John McCarthy – những người đã mở đường cho kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo mà chúng ta đang chứng kiến.