8 điều cần biết để sử dụng ChatGPT, Gemini và các công cụ AI nói chung an toàn hơn

Các chatbot AI đang dần trở thành công cụ mà nhiều người tìm đến cho gần như mọi việc, từ tìm công thức nấu ăn, lên kế hoạch du lịch, giải quyết công việc cho đến chia sẻ những vấn đề cá nhân. Tuy nhiên, chính sự tiện lợi này cũng khiến nhiều người vô tình chia sẻ quá nhiều thông tin nhạy cảm mà không lường trước được hậu quả.

Khác với bác sĩ, luật sư hay chuyên gia tâm lý – những người chịu ràng buộc bởi các quy định nghiêm ngặt về bảo mật thông tin – chatbot AI chỉ hoạt động theo điều khoản sử dụng của nhà cung cấp, thứ mà phần lớn người dùng chưa từng đọc kỹ. Điều đó đồng nghĩa với việc những thông tin bạn cung cấp có thể không được bảo vệ theo cách bạn vẫn nghĩ.

Không chỉ vậy, ngày càng có nhiều nghiên cứu bắt đầu xem xét tác động của việc phụ thuộc vào AI đối với trí nhớ, khả năng sáng tạo cũng như kỹ năng viết của con người. Vì vậy, trước khi bắt đầu cuộc trò chuyện tiếp theo với ChatGPT, Gemini, Claude hay bất kỳ chatbot AI nào khác, bạn nên ghi nhớ 8 nguyên tắc dưới đây.

1. Hãy xem chatbot AI là một môi trường công khai

Matthew Stern, chuyên gia điều tra an ninh mạng và CEO của CNC Intelligence, khuyên rằng người dùng nên coi chatbot AI là một môi trường công khai, thay vì một cuộc trò chuyện riêng tư. Khi giữ suy nghĩ đó trong đầu, bạn sẽ hạn chế hơn trong việc chia sẻ những dữ liệu nhạy cảm có thể bị lưu trữ hoặc xuất hiện ở nơi khác trong tương lai.

Hiện nay, lịch sử trò chuyện với chatbot đã có thể được lập chỉ mục trên Internet trong một số trường hợp. Vì vậy, tuyệt đối không nên nhập các thông tin nhận dạng cá nhân như họ tên đầy đủ, địa chỉ, số điện thoại, thông tin tài chính, dữ liệu kinh doanh hay kết quả khám chữa bệnh.

Đúng là càng cung cấp nhiều dữ liệu, AI càng có thể cá nhân hóa câu trả lời tốt hơn. Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa bạn đang trao thêm rất nhiều thông tin giá trị cho các công ty công nghệ. Ngay cả khi dữ liệu này không bị công khai, bạn cũng khó biết chúng sẽ được sử dụng hoặc kết hợp với dữ liệu từ các nguồn khác như thế nào trong tương lai.

2. Đừng chia sẻ quá nhiều về tình trạng tâm lý

Theo Elie Berreby, Giám đốc SEO và AI Search tại Adorama, chatbot AI có thể là một công cụ hỗ trợ hữu ích, nhưng không phải bạn bè.

Ông khuyến cáo người dùng không nên tâm sự với AI về trạng thái tinh thần, nỗi sợ hãi, áp lực hay các vấn đề sức khỏe. Những dữ liệu này có thể được sử dụng để xây dựng hồ sơ hành vi, phân tích các xu hướng tâm lý và suy luận những đặc điểm mà chính bạn cũng chưa nhận ra.

Berreby nhấn mạnh: "Đừng chia sẻ quá nhiều. Chúng biết về bạn nhiều hơn bạn tưởng". Ông cũng cho rằng mục tiêu cuối cùng của phần lớn nền tảng AI vẫn là tạo ra doanh thu. Trong tương lai, những dữ liệu cá nhân này hoàn toàn có thể được sử dụng để phục vụ quảng cáo siêu cá nhân hóa.

3. Đừng mang toàn bộ cuộc sống của mình lên chatbot

Theo Annalisa Nash Fernandez, chuyên gia về chiến lược liên văn hóa, các chatbot AI hoạt động trong nền kinh tế chú ý (attention economy), nơi sự tương tác của người dùng chính là tài sản có giá trị nhất.

Các tính năng như Memory hay ghi nhớ người dùng được giới thiệu như một cách cá nhân hóa trải nghiệm, nhưng đồng thời cũng giúp nền tảng lưu giữ ngày càng nhiều thông tin về bạn.

Nếu không thực sự cần thiết, hãy tắt tính năng ghi nhớ. Với ChatGPT, bạn có thể vào Settings > Personalization rồi tắt Memory và Record Mode.

Fernandez cũng khuyên nên sử dụng email phụ thay vì email chính khi đăng ký tài khoản AI, bởi địa chỉ email chính là cầu nối giúp liên kết rất nhiều dữ liệu cá nhân khác nhau.

Ngoài ra, hãy tắt tùy chọn cho phép nền tảng sử dụng dữ liệu để huấn luyện mô hình. Trong ChatGPT, bạn có thể vào Settings > Improve the model for everyone và tắt tính năng này.

Một mẹo khác được Berreby đưa ra là không nên chỉ sử dụng một chatbot duy nhất. Luân phiên sử dụng nhiều nền tảng AI khác nhau sẽ giúp hạn chế việc một công ty duy nhất có được bức tranh toàn diện về cuộc sống của bạn.

4. Thường xuyên xuất dữ liệu của chính mình

Hầu hết các chatbot AI hiện nay đều cho phép người dùng tải về toàn bộ dữ liệu đã lưu. Bạn nên thực hiện việc này định kỳ để biết chính xác nền tảng đang lưu giữ những thông tin gì về mình.

Ví dụ, với ChatGPT, chỉ cần vào Settings > Data Controls > Export Data, hệ thống sẽ gửi một liên kết tải về qua email dưới dạng tệp ZIP chứa toàn bộ lịch sử trò chuyện và các nội dung liên quan.

5. Luôn kiểm chứng mọi thông tin AI đưa ra

AI được thiết kế để trở nên hữu ích và luôn cố gắng trả lời câu hỏi của người dùng. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc câu trả lời luôn đúng.

Các chatbot AI có thể mắc lỗi, suy luận sai hoặc thậm chí tự tạo ra thông tin không tồn tại (AI Hallucination). Ngoài ra, nếu bạn dùng AI như một "người phản biện", hãy nhớ rằng nó thường có xu hướng phản chiếu chính quan điểm mà bạn đưa vào, dễ khiến bạn rơi vào "buồng vang" (echo chamber) và củng cố thiên kiến sẵn có.

Vì vậy, hãy luôn kiểm tra nguồn thông tin, hỏi AI lấy dữ liệu từ đâu và đối chiếu với các nguồn đáng tin cậy trước khi sử dụng.

6. Cảnh giác với các chatbot giả mạo

Ron Kerbs, CEO của Kidas, cho biết khả năng trò chuyện nhiều lượt liên tục của AI cũng đang bị các đối tượng lừa đảo lợi dụng. Không ít website giả mạo hiện nay sử dụng chatbot để đóng vai nhân viên hỗ trợ khách hàng nhằm đánh cắp thông tin đăng nhập hoặc lừa người dùng truy cập vào các trang web giả.

Ngay cả khi ChatGPT hay Gemini là những nền tảng an toàn, bạn vẫn có thể bị đánh cắp tài khoản nếu đăng nhập thông qua email giả mạo, tin nhắn SMS hoặc các website nhái.

Để giảm thiểu rủi ro, hãy:

• Bật xác thực hai yếu tố (2FA).
• Theo dõi lịch sử đăng nhập tài khoản.
• Không đăng nhập thông qua các liên kết từ email hoặc website không rõ nguồn gốc.

Ngoài ra, các công cụ phát hiện lừa đảo và công nghệ nhận diện deepfake cũng ngày càng trở nên cần thiết để phát hiện các cuộc gọi, video hoặc tin nhắn được tạo bằng AI.

7. Tâm sự với con người thay vì AI

Đây không phải là lời khuyên về bảo mật, nhưng lại rất quan trọng. Nếu đang gặp khó khăn trong cuộc sống, thay vì coi ChatGPT, Gemini hay Claude như một cuốn nhật ký hoặc chuyên gia tâm lý, hãy tìm đến bạn bè, người thân hoặc những người thực sự quan tâm đến bạn.

AI có thể tạo cảm giác đồng cảm, nhưng bản chất vẫn chỉ là một mô hình dự đoán ngôn ngữ được huấn luyện từ dữ liệu của hàng triệu người khác. Nó không thể thay thế sự kết nối giữa con người với con người.

8. Đừng để AI suy nghĩ thay bạn

Một nghiên cứu đang được Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) thực hiện bước đầu cho thấy việc quá phụ thuộc vào các mô hình ngôn ngữ lớn có thể làm giảm mức độ kết nối thần kinh liên quan đến hoạt động tư duy.

Dù kết quả này vẫn cần được kiểm chứng thêm, nhưng thông điệp đưa ra khá rõ ràng: đừng giao toàn bộ quá trình suy nghĩ cho AI.

Hãy sử dụng AI cho những công việc mang tính lặp lại như tóm tắt tài liệu, xử lý văn bản hay tự động hóa tác vụ đơn giản. Còn việc sáng tạo, phân tích, lập kế hoạch và đưa ra quyết định cuối cùng vẫn nên do chính bạn đảm nhận.

Kết luận

Các chatbot AI như ChatGPT, Gemini hay Claude mang lại rất nhiều lợi ích trong học tập và công việc, nhưng cũng đi kèm không ít rủi ro về quyền riêng tư, bảo mật dữ liệu và thậm chí là khả năng tư duy độc lập.

Sử dụng AI một cách an toàn không chỉ là tránh chia sẻ thông tin nhạy cảm mà còn là biết giữ khoảng cách phù hợp với công nghệ. Hãy xem AI như một công cụ hỗ trợ, chứ không phải người bạn tâm giao hay người thay bạn suy nghĩ.