3 “cuộc chiến” Linux đã định hình hệ điều hành bạn đang dùng ngày nay

Phát triển phần mềm mã nguồn mở được dẫn dắt bởi các cộng đồng IT toàn cầu, mà đã là con người thì khó tránh khỏi bất đồng quan điểm. Khi nhiều nhóm cùng tranh luận về một vấn đề, họ sẽ hình thành phe phái, theo đuổi lý tưởng riêng và cạnh tranh để biến cách tiếp cận của mình thành chuẩn mực chung. Và không ít lần, mọi chuyện trở nên khá… căng thẳng.

Vì vậy, dù bản cài đặt Linux mới tinh mà bạn đang dùng trông có vẻ “hiền hòa”, thì thực tế nó được tạo nên từ những cuộc tranh luận gay gắt, thậm chí là các “cuộc chiến” thực sự, nhằm giành lấy người dùng và ảnh hưởng. Dưới đây là ba cuộc chiến Linux quan trọng nhất đã góp phần định hình hệ điều hành đang vận hành cả thế giới ngày nay.

“Thánh chiến” xoay quanh khái niệm tự do

Cuộc xung đột lớn đầu tiên trong lịch sử Linux và phần mềm tự do xoay quanh một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: “Tự do” thực sự có nghĩa là gì?

Chính từ đây mới xuất hiện khái niệm quen thuộc “free như tự do, chứ không phải free như bia miễn phí”. Free Software Foundation (FSF), tổ chức đứng sau giấy phép GPL, xem đây là vấn đề mang tính đạo đức. Theo họ, mã nguồn phải luôn được mở, và nếu một công ty thương mại viết thêm mã để cải tiến hoặc mở rộng phần mềm mã nguồn mở, thì họ có nghĩa vụ trả lại cộng đồng phần mã đó, theo đúng điều khoản ban đầu.

Trong khi đó, Open Source Initiative (OSI) lại có cách nhìn thực dụng hơn. Thành lập năm 1998, OSI là tổ chức đặt ra thuật ngữ “mã nguồn mở”, với mục tiêu chính là khiến doanh nghiệp sẵn sàng tiếp nhận và sử dụng phần mềm FOSS (Free and Open Source Software).

Trên thực tế, các giấy phép phần mềm thường cho phép cả hai triết lý cùng tồn tại. Tuy nhiên, mọi thứ trở nên gây tranh cãi khi FSF phát hành GPLv3, với các điều khoản nhằm ngăn chặn việc khóa chặt phần mềm GPL trong các thiết bị tiêu dùng, điển hình như trường hợp TiVo. Rõ ràng, rất ít công ty chấp nhận một giấy phép khiến họ không thể kiểm soát thiết bị của mình, nên GPLv3 ngay từ đầu đã gây ra nhiều tranh luận.

Điều đáng chú ý là kernel Linux vẫn trung thành với GPLv2. Nếu không có cách hợp pháp để “khóa” thiết bị, hàng triệu thiết bị chạy Linux sẽ gặp rắc rối lớn. Dù đứng ở phe nào, đây vẫn là cuộc tranh luận chưa có hồi kết, và nó tiếp tục ảnh hưởng đến Linux cũng như toàn bộ thế giới phần mềm mã nguồn mở cho tới ngày nay.

Cuộc chiến desktop chưa bao giờ kết thúc

Sau ngần ấy năm, lựa chọn môi trường desktop trên Linux về cơ bản vẫn xoay quanh hai cái tên: KDE và GNOME. Một lý do quan trọng khiến GNOME ra đời là vì KDE sử dụng framework Qt, vốn từng gây lo ngại về vấn đề bản quyền trong giai đoạn đầu.

Ngày nay, Qt đã áp dụng mô hình cấp phép kép, và KDE sử dụng phiên bản mã nguồn mở, nên về bản chất KDE hoàn toàn là phần mềm mã nguồn mở. Tuy nhiên, vào thời điểm GNOME mới hình thành, đây vẫn là mối quan ngại lớn trong cộng đồng.

Trong một dòng thời gian khác, có lẽ GNOME chưa từng tồn tại và KDE đã trở thành lựa chọn duy nhất. Nhưng thực tế, sự chia rẽ về tư tưởng này đã tạo ra hai hệ sinh thái desktop lớn song song, và thậm chí đến nay, các nhánh rẽ và tranh cãi vẫn tiếp tục xuất hiện trong chính mỗi “phe”.

Systemd và “thế hệ cũ”: cuộc chiến init chia đôi cộng đồng

Cho đến nay, “cuộc chiến init” có lẽ là cuộc xung đột kịch tính nhất. Init system là chương trình đầu tiên chạy sau khi kernel được nạp, chịu trách nhiệm quản lý dịch vụ, ghi log, thiết bị và toàn bộ quá trình khởi động hệ thống. Systemd ra đời với tham vọng hợp nhất và chuẩn hóa tất cả những việc này, nhằm khắc phục các vấn đề tồn tại từ những script shell cũ kỹ và các tình huống phức tạp như race condition.

Nghe thì rất hợp lý, vậy vấn đề nằm ở đâu? Thực tế, nhiều người không phản đối systemd vì nó kém hiệu quả, mà vì triết lý thiết kế của nó đi ngược lại tinh thần Unix truyền thống. Systemd gom quá nhiều quyền kiểm soát vào một hệ thống duy nhất.

Khi Debian, nền tảng của vô số bản phân phối Linux khác, quyết định chọn systemd làm mặc định, cộng đồng đã thực sự “nổ tung”. Và đúng với tinh thần mã nguồn mở, giải pháp quen thuộc được đưa ra: “fork nó”. Kết quả là Devuan ra đời, một nhánh Debian không dùng systemd. Tuy nhiên, nếu bạn không thức tới nửa đêm để tranh luận về init system trên diễn đàn, rất có thể bạn đang dùng một distro dựa trên systemd, và đó dường như đã trở thành Linux hiện đại, dù muốn hay không.

Ba cuộc chiến trên chỉ là một phần trong số rất nhiều xung đột đã góp phần định hình Linux. Điều thú vị là mọi thứ đều diễn ra công khai, không chỉ mã nguồn mà cả tranh luận và bất đồng. Với các hệ điều hành đóng như Windows, những mâu thuẫn tương tự vẫn tồn tại, nhưng chúng diễn ra sau cánh cửa đóng kín. Khi sản phẩm ra mắt, mọi người đều đồng thuận một cách… chính thức.

Còn với Linux, bạn không chỉ được chứng kiến toàn bộ “chuyện hậu trường”, mà còn có thể trực tiếp tham gia và góp phần định hướng tương lai của nó. Tốt hay không thì còn tùy góc nhìn, nhưng khó ai phủ nhận rằng, theo dõi những cuộc chiến này thực sự rất thú vị.