5 điều cần biết để không bị cuốn theo cơn sốt AI

AI đang tạo ra những thay đổi lớn, nhưng tác động thực sự của công nghệ này không đến từ những lời hứa hào nhoáng hay các tuyên bố gây sốc. Giá trị lớn nhất của AI nằm ở những công cụ thiết thực giúp con người giải quyết các vấn đề trong cuộc sống và công việc hằng ngày. Vì vậy, thay vì chạy theo những lời quảng bá, hãy nhìn vào các bằng chứng thực tế và xem AI như một trợ lý mạnh mẽ có thể nâng cao năng lực của con người khi được sử dụng đúng cách.

1. Sự cường điệu là kẻ thù lớn nhất của AI

Rào cản lớn nhất khiến AI chưa thể phát huy hết tiềm năng không phải là bản thân công nghệ, mà chính là những lời thổi phồng xung quanh nó.

Hầu như tuần nào cũng xuất hiện những tuyên bố rằng AI sẽ chữa khỏi ung thư, xóa đói giảm nghèo hoặc thay thế hàng triệu người lao động chỉ trong vài năm tới. Lượng thông tin khổng lồ này khiến công chúng khó phân biệt đâu là thành tựu thực sự và đâu chỉ là chiến dịch truyền thông.

Thực tế, những nơi AI đang tạo ra giá trị rõ rệt nhất lại hiếm khi xuất hiện trên trang nhất của các mặt báo. Đó là các bệnh viện đang cứu sống bệnh nhân, trường học giúp học sinh học tập hiệu quả hơn hay các tổ chức đang cải thiện những hệ thống vốn hoạt động kém hiệu quả. Những câu chuyện này thường âm thầm hơn rất nhiều, bởi những người tạo ra chúng quan tâm đến kết quả hơn là sự chú ý của truyền thông.

Việc thổi phồng AI còn gây ra nhiều hệ lụy. Nó tạo nên những kỳ vọng phi thực tế, khiến dư luận dễ thất vọng khi công nghệ không đáp ứng được những gì đã được hứa hẹn. Dòng vốn đầu tư cũng bị hút vào các màn trình diễn ấn tượng thay vì các bài toán thực tế nhưng ít hào nhoáng. Quan trọng hơn, nhiều người bắt đầu cảm thấy AI là thứ đang "xảy ra với mình" thay vì một công cụ mà họ có thể chủ động sử dụng.

Muốn hiểu đúng tiềm năng của AI, trước tiên cần giảm bớt sự chú ý dành cho những tiếng nói quảng bá ồn ào nhất.

2. Trong y tế, AI đã và đang cứu sống con người

Nhiều người vẫn nghĩ AI trong y tế là câu chuyện của tương lai, nhưng thực tế điều đó đã diễn ra.

Một ví dụ điển hình là Cleveland Clinic, một trong những hệ thống bệnh viện hàng đầu tại Mỹ. Thay vì phát triển những công nghệ gây chú ý, họ triển khai một hệ thống AI chỉ nhằm giải quyết một nhiệm vụ duy nhất: phát hiện sớm tình trạng nhiễm trùng huyết (sepsis).

Nhiễm trùng huyết là một trong những nguyên nhân gây tử vong nguy hiểm nhất trong y học hiện đại. Khi phản ứng miễn dịch của cơ thể mất kiểm soát sau khi bị nhiễm trùng, tình trạng viêm lan rộng có thể nhanh chóng dẫn đến tổn thương mô và suy đa cơ quan. Mỗi năm, căn bệnh này cướp đi sinh mạng của khoảng 350.000 người Mỹ, nhiều hơn tổng số ca tử vong do ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và sốc thuốc opioid cộng lại.

Điều nguy hiểm là các triệu chứng ban đầu khá mơ hồ nên bác sĩ rất khó nhận biết kịp thời.

Hệ thống AI của Cleveland Clinic theo dõi liên tục các chỉ số sức khỏe của bệnh nhân và phát hiện những dấu hiệu cảnh báo sớm mà các bác sĩ trực đêm rất dễ bỏ sót. Kết quả là bệnh nhân được can thiệp sớm hơn và cơ hội sống sót cũng cao hơn đáng kể.

Điều đáng chú ý là AI không thay thế bác sĩ. Thay vào đó, nó hoạt động như một đồng nghiệp luôn tỉnh táo, giúp bác sĩ đưa ra quyết định nhanh hơn và chính xác hơn.

Đó có lẽ cũng là hình mẫu lý tưởng của AI trong tương lai: hỗ trợ con người thay vì thay thế họ.

3. Gia sư giỏi nhất mà nhiều học sinh từng có thể là AI

Khi sáng lập Khan Academy, Sal Khan từng theo đuổi một mục tiêu rất tham vọng: mọi học sinh đều có một gia sư riêng. Trong nhiều năm, đó chỉ là một ý tưởng đẹp.

AI đã biến điều đó thành hiện thực. Công cụ Khanmigo của Khan Academy không đơn thuần đưa ra đáp án. Thay vào đó, AI liên tục đặt câu hỏi để giúp học sinh tự tìm ra lời giải. Hệ thống xác định chính xác điểm mà học sinh đang gặp khó khăn rồi hướng dẫn từng bước một cách kiên nhẫn, không phán xét và luôn sẵn sàng hỗ trợ bất kể thời gian nào trong ngày.

Đối với những gia đình vốn có điều kiện thuê gia sư riêng, điều này có thể không quá đặc biệt. Nhưng với phần lớn học sinh trên thế giới, đây là cơ hội tiếp cận hình thức học tập cá nhân hóa mà trước đây gần như không thể có.

Không chỉ học sinh được hưởng lợi. Nhiều giáo viên cũng bắt đầu sử dụng AI theo những cách rất sáng tạo. Một giáo viên Hóa học tại bang Indiana cho biết việc giảng dạy sau đại dịch COVID-19 trở nên khó khăn hơn rất nhiều khi học sinh ngày càng mất tập trung và liên tục sử dụng điện thoại.

Cô đã sử dụng các công cụ AI của Khan Academy để chuyển phần lớn bài giảng thành các hoạt động thực hành theo nhóm. AI đóng vai trò như một trợ giảng, trả lời những câu hỏi cơ bản của học sinh và chỉ thông báo cho giáo viên khi các em thực sự cần được hỗ trợ.

Kết quả là giáo viên có nhiều thời gian hơn để hướng dẫn những vấn đề quan trọng, còn học sinh chủ động tham gia vào quá trình học thay vì chỉ ngồi nghe giảng.

4. AI trong quản lý nhà nước vừa nhiều tiềm năng, vừa nhiều tranh cãi

Có lẽ ít ai nghĩ rằng một trong những nơi AI có thể tạo ra tác động lớn nhất lại là bộ máy hành chính.

Ví dụ, Cơ quan Thuế vụ Mỹ (IRS) phải xử lý hàng trăm triệu tờ khai thuế mỗi năm. Trong nhiều năm, phần lớn quy trình này vẫn dựa trên những hệ thống công nghệ đã lỗi thời.

Khi Danny Werfel trở thành Ủy viên IRS, một trong những ưu tiên của ông là ứng dụng AI để thu hẹp khoảng cách giữa số tiền thuế người dân phải nộp và số tiền thực tế được thu. Khoảng chênh lệch này lên tới hàng trăm tỷ USD mỗi năm.

AI có thể phát hiện những mô hình gian lận mà kiểm toán viên phải mất nhiều năm mới nhận ra. Đồng thời, công nghệ này cũng giúp đơn giản hóa quá trình khai thuế, giảm đáng kể thời gian và chi phí cho người dân.

Tuy nhiên, AI trong khu vực công cũng đặt ra nhiều tranh cãi. Một ví dụ là DOGE, nơi AI được sử dụng với mục tiêu cắt giảm hoặc loại bỏ nhiều dịch vụ công mà không có quá trình triển khai cẩn trọng. Trường hợp này cho thấy AI không tự thân tốt hay xấu. Nó chỉ là một công cụ, và kết quả cuối cùng phụ thuộc vào mục đích của những người sử dụng.

Đó cũng là điều quan trọng nhất cần ghi nhớ khi đánh giá vai trò của AI trong quản lý nhà nước.

5. AI có thể không lấy mất việc làm của bạn, nhưng chắc chắn sẽ thay đổi cách bạn làm việc

Cứ vài tháng lại xuất hiện một nghiên cứu mới dự báo AI sẽ thay thế hàng triệu việc làm trong tương lai gần.

Thực tế là không ai biết chính xác điều gì sẽ xảy ra. Lịch sử cho thấy mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều xóa bỏ một số công việc, thay đổi phần lớn nghề nghiệp hiện có và đồng thời tạo ra những lĩnh vực hoàn toàn mới mà trước đó chưa từng tồn tại. AI nhiều khả năng cũng sẽ đi theo con đường tương tự.

Điều đáng quan tâm hơn không phải là AI sẽ thay thế bao nhiêu việc làm, mà là tốc độ thay đổi sẽ diễn ra nhanh đến đâu và nhóm nào sẽ được hưởng lợi trước.

Những người có lợi thế lớn nhất trong kỷ nguyên AI sẽ không phải là những người cố gắng cạnh tranh với máy móc ở những việc AI làm tốt hơn. Thay vào đó, họ là những người biết tận dụng AI như một cộng sự, đồng thời phát huy những phẩm chất mà công nghệ vẫn chưa thể thay thế như khả năng phán đoán, kinh nghiệm, hiểu bối cảnh, xây dựng mối quan hệ và chịu trách nhiệm trước quyết định của mình.

Đó không phải là phương án "an ủi" dành cho con người, mà rất có thể chính là bản chất của công việc trong tương lai.