AI có thể xóa sổ công việc dành cho người mới và đây là điều doanh nghiệp cần lo ngại

Trong vài năm qua, hầu hết các cuộc thảo luận về AI đều xoay quanh câu hỏi công nghệ này sẽ thay thế được bao nhiêu công việc. Tuy nhiên, có một vấn đề ít được nhắc đến nhưng lại có thể ảnh hưởng sâu sắc đến tương lai của thị trường lao động: điều gì sẽ xảy ra nếu AI thay thế phần lớn các vị trí dành cho người mới bắt đầu sự nghiệp?

Đây không chỉ là câu chuyện của sinh viên mới tốt nghiệp hay những người lần đầu đi làm. Nó còn là bài toán chiến lược mà mọi doanh nghiệp sẽ phải đối mặt. AI chắc chắn sẽ làm thay đổi cách con người làm việc, nhưng điều khó dự đoán là sự thay đổi đó sẽ diễn ra nhanh đến đâu và tác động như thế nào đến từng ngành nghề. Dù vậy, có một điều ngày càng rõ ràng: các vị trí cấp thấp (entry-level) nhiều khả năng sẽ là nhóm chịu ảnh hưởng đầu tiên.

Lý do khá đơn giản. Phần lớn công việc của nhân viên mới thường bao gồm những nhiệm vụ lặp đi lặp lại như soạn thảo tài liệu, nghiên cứu thông tin, phân tích dữ liệu cơ bản, hỗ trợ lập trình, lập báo cáo hay trả lời các câu hỏi phổ biến của khách hàng. Đây cũng chính là những lĩnh vực mà AI đang tiến bộ với tốc độ nhanh nhất. Điều đáng lo ngại là nếu các doanh nghiệp cắt giảm mạnh chương trình tuyển dụng sinh viên mới ra trường, nhân viên tập sự hay thực tập sinh để tiết kiệm chi phí, thì chỉ vài năm sau họ có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nhân sự nghiêm trọng hơn nhiều.

Vì sao các vị trí dành cho người mới đi làm đang đứng trước rủi ro lớn?

Trong hầu hết ngành nghề, giai đoạn đầu sự nghiệp luôn gắn với những công việc mang tính lặp lại và đôi khi khá nhàm chán. Luật sư trẻ dành nhiều thời gian để đọc hợp đồng và nghiên cứu án lệ. Lập trình viên mới thường sửa lỗi hoặc phát triển những tính năng đơn giản theo mẫu có sẵn. Chuyên viên marketing viết bản nháp đầu tiên cho nội dung quảng cáo, còn nhân viên tài chính đối chiếu giao dịch và tổng hợp báo cáo.

Đáng tiếc, đây lại chính là những nhiệm vụ mà AI ngày càng thực hiện tốt hơn. Các mô hình ngôn ngữ hiện nay có thể tạo bản nháp cho chiến dịch marketing, kiểm tra lỗi chính tả, hỗ trợ viết mã, tổng hợp báo cáo tài chính hay xử lý những yêu cầu đơn giản của khách hàng gần như tức thời. Khi doanh nghiệp xem AI như một công cụ nâng cao hiệu suất và cắt giảm chi phí, việc tự động hóa các công việc này gần như là lựa chọn đầu tiên.

Điều đó dẫn đến một hệ quả dễ hiểu: nhiều doanh nghiệp bắt đầu cho rằng họ không còn cần tuyển quá nhiều nhân sự mới nữa.

Xu hướng này đã xuất hiện ở nhiều lĩnh vực. Trong marketing, AI đảm nhận việc viết nội dung và chỉnh sửa văn bản. Trong tài chính, AI tự động đối soát dữ liệu và tạo báo cáo. Trong chăm sóc khách hàng, chatbot có thể phân loại yêu cầu và giải quyết phần lớn những câu hỏi phổ biến trước khi cần đến sự can thiệp của con người.

Bên cạnh đó, bối cảnh kinh tế còn nhiều bất ổn khiến các doanh nghiệp phải tối ưu chi phí và chứng minh hiệu quả của những khoản đầu tư khổng lồ dành cho AI. Việc giảm số lượng nhân viên mới vì thế trở thành giải pháp hấp dẫn. Tuy nhiên, đây có thể là một quyết định mang tính ngắn hạn và để lại hậu quả lâu dài.

Đây không chỉ là vấn đề của người lao động mà còn là rủi ro của doanh nghiệp

Nhiều người thường xem công việc dành cho nhân viên mới chỉ là những nhiệm vụ hành chính đơn giản. Thực tế, đây chính là giai đoạn quan trọng nhất để một người tích lũy kinh nghiệm và phát triển thành chuyên gia trong tương lai.

Chính trong những công việc tưởng như đơn giản đó, nhân viên học được cách doanh nghiệp vận hành, quy trình ra quyết định diễn ra như thế nào, khách hàng thực sự quan tâm điều gì và cách phối hợp với các phòng ban khác. Họ không chỉ rèn luyện kỹ năng chuyên môn mà còn phát triển tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, làm việc nhóm và lãnh đạo.

Nếu doanh nghiệp cắt giảm mạnh các vị trí đầu vào, họ cũng đồng thời làm suy yếu nguồn nhân lực kế cận của chính mình. Ít nhân viên mới hôm nay đồng nghĩa với việc vài năm nữa sẽ có ít chuyên gia giàu kinh nghiệm hơn để đảm nhận các vị trí quan trọng. Đây là một nguy cơ đặc biệt lớn trong bối cảnh nhiều ngành nghề vốn đã thiếu hụt nhân lực chất lượng cao.

Nghịch lý còn nằm ở chỗ AI chưa thể tự vận hành hoàn toàn. Các hệ thống AI vẫn cần con người kiểm tra thông tin, xác minh kết quả và xử lý những tình huống phức tạp. Nếu thiếu lớp nhân sự trung gian được đào tạo từ các vị trí entry-level, phần việc này sẽ dồn lên vai những nhân viên cấp cao.

Thay vì tập trung vào chiến lược, đổi mới hay phát triển sản phẩm, các chuyên gia giàu kinh nghiệm sẽ phải dành nhiều thời gian để kiểm tra kết quả do AI tạo ra hoặc xử lý những công việc mà trước đây nhân viên mới có thể đảm nhiệm. Điều này đi ngược hoàn toàn với mục tiêu ban đầu của AI là giải phóng con người khỏi các công việc có giá trị thấp.

Công việc dành cho người mới sẽ thay đổi như thế nào?

Điều tích cực là các vị trí entry-level khó có thể biến mất hoàn toàn. Thay vào đó, bản chất của công việc sẽ thay đổi đáng kể.

Thay vì dành phần lớn thời gian cho những nhiệm vụ lặp lại, nhân viên mới sẽ được giao những công việc có giá trị cao hơn ngay từ đầu. AI sẽ đảm nhận việc tổng hợp dữ liệu, viết bản nháp hay xử lý các thao tác mang tính cơ học, trong khi con người chịu trách nhiệm giám sát, đánh giá chất lượng đầu ra và đưa ra quyết định cuối cùng.

Một chuyên viên phân tích mới vào nghề trong tương lai có thể không còn trực tiếp xử lý từng bộ dữ liệu như hiện nay. Thay vào đó, họ sẽ quản lý nhiều AI Agent cùng lúc, phân công nhiệm vụ cho từng Agent, đánh giá kết quả mà các Agent tạo ra và quyết định hướng phân tích phù hợp. Vai trò của con người sẽ dần chuyển từ "người thực hiện" sang "người điều phối".

Sự thay đổi này khá giống với cuộc cách mạng máy tính cầm tay diễn ra từ nhiều thập kỷ trước. Khi máy tính bỏ túi xuất hiện, nhiều người lo ngại học sinh sẽ quên cách tính toán bằng tay. Nhưng thực tế lại diễn ra theo hướng ngược lại. Máy tính giúp học sinh giải quyết những bài toán phức tạp hơn ở độ tuổi sớm hơn, thay vì chỉ tập trung vào các phép tính cơ bản. AI cũng có thể tạo ra một bước chuyển tương tự đối với lực lượng lao động trẻ.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Trong kỷ nguyên AI, tiêu chí tuyển dụng nhân viên mới chắc chắn sẽ thay đổi. Doanh nghiệp sẽ không chỉ tìm kiếm những người biết thực hiện công việc theo quy trình có sẵn, mà sẽ ưu tiên các ứng viên có khả năng giám sát AI, đánh giá kết quả, lập kế hoạch và tham gia vào quá trình ra quyết định.

Hiểu biết về AI (AI Literacy) sẽ trở thành một kỹ năng nền tảng, nhưng chưa đủ để tạo lợi thế cạnh tranh. Điều tạo nên khác biệt vẫn là những kỹ năng mà AI rất khó thay thế như tư duy phản biện, khả năng giao tiếp, làm việc nhóm, sáng tạo, thích nghi và giải quyết vấn đề.

Quan trọng hơn, các doanh nghiệp cũng cần nhìn nhận lại vai trò của những vị trí entry-level. Thay vì coi đây là nhóm nhân sự thực hiện các công việc lặp lại, doanh nghiệp nên xem họ là lực lượng được đào tạo để quản lý AI và từng bước đảm nhận những nhiệm vụ mang tính chiến lược hơn. Khi AI giải phóng con người khỏi các công việc có giá trị thấp, mục tiêu không phải là loại bỏ nhân sự mới mà là giúp họ phát triển nhanh hơn và đóng góp nhiều giá trị hơn cho tổ chức.

AI không chỉ thay đổi công việc mà còn thay đổi cách doanh nghiệp đào tạo nhân tài

Cuộc cách mạng AI không đơn thuần là câu chuyện tự động hóa. Nó còn đặt ra một bài toán hoàn toàn mới về cách doanh nghiệp phát hiện, đào tạo và phát triển thế hệ lãnh đạo trong tương lai.

Nếu chỉ tập trung cắt giảm chi phí bằng cách giảm tuyển dụng nhân sự mới, nhiều doanh nghiệp có thể vô tình làm đứt gãy chuỗi phát triển nhân tài của chính mình. Ngược lại, những tổ chức biết tận dụng AI để nâng cao chất lượng công việc của nhân viên mới, giúp họ tiếp cận các nhiệm vụ có giá trị cao hơn ngay từ đầu sẽ xây dựng được đội ngũ có năng lực thích ứng tốt hơn với kỷ nguyên AI.

Cuối cùng, lợi thế cạnh tranh sẽ không thuộc về doanh nghiệp sở hữu nhiều AI nhất, mà thuộc về những doanh nghiệp biết kết hợp AI với con người để xây dựng lực lượng lao động có kỹ năng, kinh nghiệm và khả năng lãnh đạo cho nhiều năm tiếp theo.