Quên IQ đi: Kỹ năng mới này quyết định bạn có bị lừa bởi nội dung AI giả mạo hay không

Theo một nghiên cứu mới, những người có khả năng nhận diện vật thể tốt hơn thường phát hiện chính xác các khuôn mặt do AI tạo ra. Trong khi đó, chỉ số IQ hay mức độ am hiểu về AI lại không dự đoán được hiệu suất này.

Bạn có đủ tự tin để nhận ra một gương mặt được máy tính tạo ra khi đặt cạnh những người thật trong cùng một “đội hình” không?

Khi hình ảnh tổng hợp ngày càng tràn ngập trên mạng xã hội và các nền tảng tin tức, khả năng phân biệt đâu là ảnh thật, đâu là sản phẩm của AI đang trở thành một kỹ năng quan trọng hơn bao giờ hết.

Nghiên cứu mới chỉ ra rằng có một năng lực thị giác cụ thể tạo ra khác biệt rõ rệt. Những người có khả năng nhận diện vật thể tốt — tức là phân biệt chính xác các đối tượng có vẻ ngoài tương đồng — cũng có xu hướng nhận diện đúng khuôn mặt do AI tạo ra. Năng lực này càng mạnh, độ chính xác trong việc xác định ảnh thật hay giả càng cao. Nghiên cứu được thực hiện bởi Isabel Gauthier, Giáo sư Tâm lý học và tiến sĩ David K. Wilson Chair tại Đại học Vanderbilt.

Nhận diện vật thể dự đoán khả năng phát hiện ảnh AI

Kết quả cho thấy chính một kỹ năng thị giác mang tính nền tảng, chứ không phải kiến thức công nghệ, mới quyết định ai là người “miễn nhiễm” tốt hơn trước sự đánh lừa của nội dung số. Bằng cách xác định những đặc điểm giúp một số người ít bị ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch do AI tạo ra, nghiên cứu góp phần làm rõ cách con người xử lý hình ảnh trong bối cảnh thị giác ngày càng biến đổi nhanh chóng.

“Những phát hiện này nhấn mạnh một năng lực thị giác có tính ứng dụng rất rộng,” Gauthier chia sẻ. “Đây là một đặc điểm tương đối ổn định, giúp con người thích nghi với các thách thức cảm nhận mới, bao gồm cả những thách thức do AI tạo ra. Chúng tôi thực sự bất ngờ khi thấy rằng trí thông minh hay thậm chí đào tạo công nghệ cũng không giúp cải thiện độ chính xác khi đánh giá một khuôn mặt có phải do AI tạo ra hay không.”

IQ và đào tạo công nghệ không tạo khác biệt

Để kiểm chứng sự khác biệt giữa các cá nhân, nhóm nghiên cứu đã phát triển AI Face Test — bài kiểm tra đầu tiên được thiết kế nhằm đo lường khả năng phân biệt giữa khuôn mặt thật và khuôn mặt do AI tạo ra.

Kết quả cho thấy những yếu tố tưởng như quan trọng, chẳng hạn như IQ, mức độ quen thuộc với các công cụ AI hay thậm chí kỹ năng nhận diện khuôn mặt tốt, đều không dự đoán đáng tin cậy hiệu suất làm bài. Thay vào đó, yếu tố nổi bật nhất lại là năng lực nhận diện vật thể.

Theo Gauthier, nhóm nghiên cứu không chỉ muốn biết liệu con người có phân biệt được mặt thật và mặt AI hay không, mà còn muốn so sánh năng lực giữa các cá nhân và xem liệu có thể dự đoán hiệu suất thông qua khả năng nhận diện vật thể hay không. Bà cho biết cách tiếp cận này khá mới mẻ, bởi trong lĩnh vực thị giác học, phần lớn nghiên cứu truyền thống thường tập trung vào kết quả trung bình của một nhóm, thay vì xem xét sự khác biệt giữa từng cá nhân. Vì thế, vẫn còn rất nhiều điều cần khám phá về cách mỗi người thực hiện những nhiệm vụ thị giác này.

Một năng lực thị giác mang tính nền tảng

Những người có kỹ năng nhận diện vật thể mạnh hơn không chỉ làm tốt hơn trong việc phát hiện khuôn mặt AI, mà kết quả của họ còn ổn định khi được kiểm tra lại sau đó. Năng lực thị giác này trong các nghiên cứu khác cũng được liên hệ với thành công ở nhiều nhiệm vụ khác nhau, từ phát hiện nốt bất thường trong ảnh X-quang phổi, nhận diện tế bào máu ung thư, đọc ký hiệu âm nhạc cho đến xác định giới tính từ hình ảnh võng mạc.

Tổng hợp lại, các kết quả cho thấy chính một năng lực xử lý hình ảnh mang tính tổng quát — chứ không phải kinh nghiệm công nghệ hay chuyên môn riêng về nhận diện khuôn mặt — mới giúp một số người thích nghi tốt hơn với thách thức ngày càng lớn trong việc phân biệt ảnh thật và ảnh tổng hợp.

Gauthier cũng lưu ý rằng truyền thông thường truyền tải thông điệp rằng hình ảnh AI đã quá chân thực đến mức con người không thể phân biệt được. Theo bà, cách nhìn này phần nào gây hiểu nhầm. Thực tế là khả năng này phân bố khác nhau trong cộng đồng: có người gần như không phân biệt được, có người làm rất tốt, và cũng có những người ở mức trung bình. Khi AI ngày càng hiện diện trong đời sống, việc hiểu rằng có sự khác biệt giữa các cá nhân trong năng lực này là điều hữu ích.