Hai năm trước, việc lựa chọn giữa một mô hình AI mã nguồn mở và một mô hình trả phí thực chất không phải là một lựa chọn thực sự, bởi các mô hình trả phí vượt trội hơn hẳn.
Hiện tại, điều đó không còn đúng nữa. Trong buổi công bố báo cáo thu nhập gần đây của IBM, CEO Arvind Krishna chia sẻ với các nhà đầu tư rằng các mô hình AI trọng số mở hiện đã đủ tốt và chi phí đủ thấp để trở thành lựa chọn hợp lý cho những doanh nghiệp vận hành AI trên hạ tầng phần cứng của riêng họ.
Các con số đã chứng minh điều đó. Năm 2024, dựa trên một benchmark toàn diện, một mô hình mã nguồn đóng hàng đầu có thể đạt khoảng 70 điểm, trong khi mô hình mã nguồn mở tốt nhất chỉ đạt 20 hoặc 30 điểm. Đến cuối năm 2025, khoảng cách này đã thu hẹp lại, với tỷ lệ khoảng 70/50. Hiện nay, theo ông, các mô hình mở đạt hiệu quả tương đương khoảng 90% so với các mô hình tiên tiến nhất, trong khi chi phí trên mỗi token chỉ bằng từ 1/10 đến 1/4.
Ông đặt ra một câu hỏi đơn giản cho các doanh nghiệp: Liệu bạn có sẵn sàng trả chi phí cao gấp 10 lần chỉ để đổi lấy 10% chất lượng còn lại hay không?

Các mô hình trả phí đã bắt đầu phản ứng
Nếu các mô hình mã nguồn mở chỉ âm thầm phát triển, những công ty AI thương mại (thu phí) có lẽ đã chẳng cần phải bận tâm. Nhưng thực tế là họ đang phản ứng.
Vào cuối tháng 7, OpenAI đã giảm giá mô hình GPT-5.6 Luna tới 80% và mô hình Terra tới 20%. Đến tháng 8, họ tiếp tục giảm hơn 20% giá cho mô hình tiên tiến nhất là GPT-5.6 Sol trong vòng 3 tháng, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt từ Anthropic và các phòng thí nghiệm AI tại Trung Quốc. Sau đó, sự xuất hiện của GPT-6 Sol và Luna với mức giá chỉ bằng một nửa (hoặc thấp hơn) so với các phiên bản tiền nhiệm đã cho thấy một đợt giảm giá mà OpenAI khẳng định là vĩnh viễn.
Anthropic chọn một hướng đi khác biệt đôi chút. Vào tháng 7, họ ra mắt Claude Opus 5; dù giữ nguyên mức giá so với phiên bản trước, nhưng hiệu năng lại tiệm cận với mô hình đắt đỏ nhất của hãng, trong khi chi phí chỉ bằng một nửa. Hai tháng sau, phiên bản Opus 5.5 ra đời với mức giá tiếp tục giảm thêm 20%.
Tạp chí Forbes nhận định rằng các đợt cắt giảm giá của OpenAI là dấu hiệu cho thấy áp lực cạnh tranh từ những mô hình mã nguồn mở đang buộc các đơn vị sở hữu mô hình độc quyền phải hạ giá thành. Dù nguyên nhân chính xác là gì, xu hướng này đã trở nên vô cùng rõ ràng. Giá cả đang giảm ở cả hai phía, và tốc độ giảm thì rất nhanh.
Tại sao khái niệm "đủ tốt" lại quan trọng đến vậy?
Điểm mấu chốt trong lập luận của Krishna không phải là các mô hình mã nguồn mở là tốt nhất – thực tế không phải vậy – mà là vì phần lớn công việc không nhất thiết đòi hỏi những mô hình ưu việt nhất.
Ông chỉ ra các tác vụ thường ngày như tóm tắt email, xem xét hợp đồng, giải đáp cuộc gọi từ khách hàng hay soạn thảo tin nhắn. Một số công việc thực sự cần đến những mô hình hàng đầu, nhưng phần lớn các tác vụ khác đều có thể được xử lý hiệu quả không kém bởi những lựa chọn rẻ hơn.
Điều này gắn liền với một áp lực lớn hơn. Chuyên gia kinh tế trưởng tại Apollo gần đây cho thấy rằng, đối với hầu hết các công ty nằm ngoài lĩnh vực công nghệ, AI vẫn chưa mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Nhiều doanh nghiệp bắt đầu coi chi phí cho mỗi "token" (đơn vị xử lý của AI) là một khoản chi phí làm giảm biên lợi nhuận. Forrester dự báo rằng các công ty sẽ chuyển sang ưu tiên sử dụng các mô hình mã nguồn mở với chi phí thấp hơn, trong khi chỉ dành những mô hình đắt đỏ cho những công việc quan trọng nhất.
Khi các doanh nghiệp chịu áp lực phải giải trình cho từng đồng chi phí bỏ ra, thì một giải pháp "đạt 90% hiệu quả với chỉ 10% chi phí" là điều rất khó có thể bỏ qua.
Lập luận cho thấy các mô hình mã nguồn mở sẽ chiếm ưu thế
Những người ủng hộ các mô hình mã nguồn mở đưa ra một vài lập luận thuyết phục.
Chênh lệch giá là rất lớn. Ngay cả sau nhiều đợt giảm giá, các mô hình thương mại hàng đầu vẫn đắt hơn gấp nhiều lần trên mỗi token so với việc vận hành một mô hình mã nguồn mở có năng lực tương đương ở quy mô lớn. Đối với các công ty xử lý hàng triệu yêu cầu, sự khác biệt này sẽ nhanh chóng trở thành một con số khổng lồ.
Quyền kiểm soát và tính bảo mật. Khi tự vận hành mô hình trên hạ tầng phần cứng của riêng mình, dữ liệu của bạn sẽ không bao giờ rời khỏi phạm vi doanh nghiệp. Đối với các ngân hàng, bệnh viện, cơ quan chính phủ hay bất kỳ đơn vị nào xử lý thông tin nhạy cảm, yếu tố này còn quan trọng hơn cả vài điểm số trên các bảng xếp hạng hiệu năng.
Không có những thay đổi bất ngờ về giá. Giá của các mô hình thương mại hiện nay rất khó dự đoán. Một số đợt giảm giá từ OpenAI là vĩnh viễn, trong khi số khác chỉ là các chương trình khuyến mãi có thời hạn. Ngược lại, một công ty tự vận hành mô hình mã nguồn mở có thể biết chính xác chi phí của mình trong năm tới sẽ là bao nhiêu.
Lịch sử đã chứng minh điều này. Trong lĩnh vực máy chủ, Linux cuối cùng đã chiếm lĩnh phần lớn thị trường từ tay các hệ điều hành thương mại – không phải vì nó luôn vượt trội hơn, mà vì nó đạt đến mức "đủ tốt", miễn phí để sử dụng và không gây ra tình trạng bị phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất (không bị "khóa" vào hệ sinh thái của họ).
Lập luận cho thấy các mô hình thương mại sẽ tiếp tục dẫn đầu
Phía ngược lại cũng có những lập luận rất mạnh mẽ.
Các mô hình tiên tiến nhất vẫn không ngừng phát triển và tiến xa hơn. Khái niệm "đạt 90% chất lượng" được đo lường dựa trên mô hình tốt nhất hiện có. Các phòng thí nghiệm thương mại liên tục tung ra những mô hình mới sau mỗi vài tháng, khiến mục tiêu mà các mô hình mã nguồn mở hướng tới luôn thay đổi. Việc đạt được 90% hiệu năng so với mô hình dẫn đầu của giai đoạn trước có thể là chưa đủ để giải quyết những tác vụ khó khăn nhất.
Khoảng cách này đang dần thu hẹp từ cả hai phía: Các mô hình mã nguồn mở ngày càng hoàn thiện hơn, trong khi những mô hình thương mại lại ngày càng rẻ hơn. Nếu các đơn vị cung cấp mô hình thương mại tiếp tục giảm giá, lợi thế về chi phí của những mô hình mã nguồn mở sẽ bị thu hẹp, đồng thời sự tiện lợi của các mô hình thương mại sẽ trở nên hấp dẫn hơn.
"Tải về miễn phí" không đồng nghĩa với "vận hành miễn phí". Bản thân Krishna cũng thừa nhận điểm bất cập này. Ông cho biết, nhiều công ty sẽ gặp khó khăn khi vận hành các mô hình này vì họ thiếu đội ngũ kỹ sư chuyên môn về GPU, hệ thống mạng và tối ưu hóa hiệu năng. Phần cứng, điện năng và nhân lực trình độ cao đều là những khoản chi phí đáng kể. Đối với nhiều doanh nghiệp, việc sử dụng API trả phí – vốn không đòi hỏi phải tự quản lý cơ sở hạ tầng – xét về tổng thể có thể vẫn tiết kiệm hơn.
Sự tiện lợi thường chiếm ưu thế. Điện toán đám mây đã phát triển mạnh mẽ, dù trên lý thuyết, việc tự vận hành máy chủ riêng thường có chi phí thấp hơn. Nhiều công ty sẵn sàng trả mức giá cao hơn để tránh những rắc rối trong khâu quản lý hạ tầng.
Ai cũng có thứ để bán
Cần lưu ý xem ai là người đưa ra lập luận. IBM bán chính loại cơ sở hạ tầng tại chỗ (on-premise) mà các mô hình mã nguồn mở cần đến; ông Krishna kỳ vọng nhu cầu về AI chạy tại chỗ sẽ thúc đẩy doanh số bán phần cứng của chính IBM. Trong khi đó, OpenAI và Anthropic lại bán quyền truy cập vào các mô hình trả phí thông qua API của họ. Mỗi bên tham gia cuộc tranh luận này đều có lợi ích kinh doanh gắn liền với kết quả cuối cùng.
Điều đó không có nghĩa là họ sai. Nhưng đó là lý do chính đáng để chúng ta nhìn vào các con số thay vì chỉ nghe những lời quảng cáo.
Tương lai của AI sẽ diễn ra như thế nào?
Có vài kịch bản tương lai có thể xảy ra.
Các mô hình mã nguồn mở có thể trở thành lựa chọn mặc định cho công việc hàng ngày - giống như cách Linux đã làm với những máy chủ - trong khi các mô hình trả phí vẫn đóng vai trò là công cụ cao cấp dành cho những vấn đề phức tạp nhất. Các mô hình trả phí có thể tiếp tục giảm giá cho đến khi lợi ích tiết kiệm được từ việc dùng mô hình mã nguồn mở không còn đủ bù đắp cho công sức vận hành chúng. Hoặc các công ty có thể chọn kết hợp cả hai: Giao những tác vụ đơn giản cho các mô hình mã nguồn mở giá rẻ, còn những tác vụ khó hơn thì dành cho các mô hình trả phí tiên tiến nhất.
Hiện tại, chưa ai biết phe nào sẽ thắng thế. Điều rõ ràng là cuộc chiến về giá đã bắt đầu, và chính các công ty đang chi trả chi phí sẽ là những người quyết định kết cục của cuộc chiến này.
Nếu hiện tại đang xây dựng ứng dụng dựa trên AI, bạn sẽ sử dụng mô hình mã nguồn mở, mô hình trả phí, hay cả hai? Và điều gì đã khiến bạn đưa ra lựa chọn đó?
Hướng dẫn AI
AI Tools
Học IT
AI
Hàm Excel