AI không cứu bạn khỏi công việc, mà có thể đang đẩy bạn tới kiệt sức

Câu chuyện hấp dẫn nhất trong văn hóa làm việc tại Mỹ hiện nay không phải là AI sẽ cướp mất công việc của bạn, mà là AI sẽ cứu bạn khỏi công việc đó.

Đây là thông điệp mà ngành công nghệ đã miệt mài bán suốt vài năm qua cho hàng triệu người lao động đầy lo lắng. Đúng là một số công việc trí óc sẽ biến mất. Nhưng với phần lớn vị trí còn lại, lập luận quen thuộc là: AI sẽ đóng vai trò “đòn bẩy sức mạnh”. Bạn trở thành một luật sư giỏi hơn, tư vấn viên hiệu quả hơn, nhà văn năng suất hơn, lập trình viên nhanh hơn, chuyên viên tài chính sắc bén hơn… Công cụ làm việc thay bạn, bạn làm ít đi, và ai cũng có lợi.

Thế nhưng, một nghiên cứu mới đăng trên Harvard Business Review đã lần theo lập luận này đến tận cùng. Và thứ mà các nhà nghiên cứu nhìn thấy ở đó không phải là một cuộc cách mạng năng suất, mà là nguy cơ biến doanh nghiệp thành cỗ máy tạo ra kiệt sức (burnout).

Trong khuôn khổ một dự án được mô tả là “nghiên cứu đang tiến hành”, các nhà nghiên cứu từ Đại học California, Berkeley đã dành tám tháng làm việc trực tiếp bên trong một công ty công nghệ quy mô khoảng 200 nhân sự, để quan sát điều gì xảy ra khi nhân viên thực sự đón nhận AI. Qua hơn 40 cuộc phỏng vấn chuyên sâu, họ nhận thấy một điểm đáng chú ý: không ai trong công ty bị ép buộc, không ai bị giao thêm KPI hay chỉ tiêu mới. Mọi người đơn giản là tự làm nhiều hơn, vì AI khiến mọi thứ trông có vẻ “làm được”.

Nhưng chính vì có thể làm được nhiều hơn, công việc bắt đầu len lỏi vào giờ nghỉ trưa và buổi tối muộn. Danh sách việc cần làm của nhân viên phình ra để lấp đầy toàn bộ quỹ thời gian mà AI giúp họ tiết kiệm được – rồi tiếp tục mở rộng.

Một kỹ sư chia sẻ với nhóm nghiên cứu:

Bạn nghĩ rằng khi dùng AI hiệu quả hơn thì sẽ tiết kiệm được thời gian và làm ít đi. Nhưng thực tế thì không phải vậy. Bạn không làm ít hơn, mà làm bằng chừng đó, thậm chí còn nhiều hơn.

Trên diễn đàn công nghệ Hacker News, một bình luận khác cũng phản ánh cảm giác tương tự:
“Tôi thấy mình trong đó. Từ khi đội nhóm chuyển sang phong cách làm việc ‘AI cho mọi thứ’, kỳ vọng tăng gấp ba, căng thẳng cũng tăng gấp ba, còn năng suất thực tế chỉ tăng khoảng 10%. Cảm giác như ban lãnh đạo đang gây áp lực khủng khiếp để mọi người chứng minh khoản đầu tư vào AI là xứng đáng, và chúng tôi buộc phải làm việc nhiều giờ hơn để thể hiện điều đó.”

Điều này vừa đáng chú ý, vừa đáng lo. Cuộc tranh luận về AI và lao động từ trước đến nay thường mắc kẹt ở một câu hỏi quen thuộc: liệu lợi ích năng suất có thật hay không? Nhưng rất ít người dừng lại để hỏi điều gì sẽ xảy ra nếu những lợi ích đó thực sự tồn tại.

Những phát hiện mới này không hoàn toàn xa lạ. Một thử nghiệm độc lập vào mùa hè năm ngoái cho thấy các lập trình viên giàu kinh nghiệm khi dùng công cụ AI lại mất nhiều hơn 19% thời gian để hoàn thành nhiệm vụ, dù họ tin rằng mình nhanh hơn 20%. Cùng thời điểm đó, một nghiên cứu của National Bureau of Economic Research, theo dõi việc áp dụng AI tại hàng nghìn nơi làm việc, phát hiện mức cải thiện năng suất chỉ tương đương 3% thời gian tiết kiệm, và không tạo ra thay đổi đáng kể nào về thu nhập hay số giờ làm việc. Cả hai nghiên cứu đều từng bị tranh cãi dữ dội.

Tuy nhiên, nghiên cứu lần này có thể khó bác bỏ hơn. Nó không phủ nhận khả năng AI giúp con người làm được nhiều việc hơn. Ngược lại, nó xác nhận điều đó, rồi chỉ ra hệ quả phía sau: theo các nhà nghiên cứu, đó là “sự mệt mỏi, kiệt sức, và cảm giác ngày càng khó tách rời khỏi công việc, đặc biệt khi kỳ vọng của tổ chức về tốc độ và khả năng phản hồi ngày càng tăng”.

Ngành công nghệ đã đặt cược rằng giúp con người làm được nhiều hơn sẽ là lời giải cho mọi vấn đề. Nhưng rất có thể, đó lại chính là khởi đầu cho một vấn đề hoàn toàn khác.

Nghiên cứu này thực sự đáng để đọc.