Đừng hạ thấp tiêu chuẩn cho phần mềm mã nguồn mở chỉ vì nó miễn phí

Tôi thích phần mềm mã nguồn mở, và suốt nhiều năm qua, chúng đã đáp ứng phần lớn nhu cầu của tôi. Tôi từng dùng GIMP khi không đủ tiền mua Photoshop, Scribus khi cần thiết kế một cuốn sách thời học đại học. Tôi thực sự “mang ơn” phần mềm mã nguồn mở, và chính vì nó quá quan trọng, tôi nghĩ chúng ta không nên chấp nhận tiêu chuẩn thấp hơn so với phần mềm thương mại đóng mã.

Nhiều người cho rằng điều đó là không công bằng, vì ta thường hình dung phần mềm mã nguồn mở được tạo ra bởi những cá nhân đơn lẻ, mày mò theo kiểu D.I.Y. Điều này đúng ở một mức độ nào đó, và cũng là lý do nhiều người luôn cố gắng ủng hộ tài chính cho các dự án FOSS. Tuy nhiên, những dự án mã nguồn mở lớn với hàng triệu người dùng giờ đây không còn là “dự án cho vui” nữa. Khi đã hướng tới việc thay thế phần mềm thương mại, chúng cần phải hoạt động tốt không kém các sản phẩm đóng mã.

Đừng coi UX tệ là “chấp nhận được vì nó miễn phí”

Rất nhiều dự án mã nguồn mở sở hữu những lập trình viên cực kỳ giỏi, nhưng có vẻ như các chuyên gia UX thì không mấy mặn mà với việc làm không công hoặc sống bằng tiền quyên góp. Kết quả là giao diện của nhiều phần mềm FOSS thường rất tối giản, thậm chí khó dùng, nếu so với các sản phẩm thương mại.

Một phần nguyên nhân nằm ở việc thiếu định hướng tổng thể. Nhiều người cùng làm những mảnh nhỏ của sản phẩm, nhưng không ai thực sự nhìn thấy “bức tranh toàn cảnh”. Menu thiếu logic, tính năng bị giấu kỹ, cách sử dụng rối rắm, và để dùng thành thạo, người dùng buộc phải học thuộc hàng loạt thói quen kỳ quặc của ứng dụng.

Việc chỉ ra các vấn đề về khả năng sử dụng trong phần mềm mã nguồn mở là hoàn toàn chính đáng. Nếu thực sự muốn nhiều người dùng phổ thông tiếp cận FOSS, thì trải nghiệm sử dụng phải đủ tốt. Nếu không, mọi cải tiến kỹ thuật phía sau cũng gần như vô nghĩa.

Có một ranh giới rõ ràng giữa việc cố tình giới hạn phạm vi và việc phần mềm đơn giản là chưa hoàn thiện. Nếu một dự án đang ở giai đoạn beta, có lộ trình phát triển rõ ràng, điều đó hoàn toàn ổn. Trong một số trường hợp, phần mềm thương mại đúng là bị “thừa tính năng”, còn FOSS thì tinh gọn hơn.

Nhưng việc coi thiếu tính năng như một kiểu “bài kiểm tra trình độ người dùng” thì tôi không đồng tình. Không phải lúc nào đó cũng là triết lý thiết kế sâu sắc – đôi khi, đơn giản là… chưa làm xong.

“Patches welcome” đang giết chết phản hồi mang tính xây dựng

Văn hóa “patches welcome” trong cộng đồng mã nguồn mở có nghĩa là: nếu bạn thấy lỗi hoặc muốn thêm tính năng, hãy tự viết mã sửa nó. Nếu không biết code, thì đừng yêu cầu.

Cách tiếp cận này có vấn đề, bởi người dùng chính là nguồn thông tin cực kỳ giá trị cho nhà phát triển. Tuy nhiên, không ít dự án FOSS lại vận hành như một cộng đồng “của coder, vì coder”. Điều này không sai, nhưng nếu bạn muốn phần mềm được dùng rộng rãi, hoặc cạnh tranh với sản phẩm thương mại, thì thái độ dismissive như vậy là phản tác dụng.

Trong thời đại “vibe coding” với AI đang lên, tôi cũng tò mò không biết còn bao lâu nữa thì “patches welcome” mới thực sự… được chào đón.

Một số dự án FOSS nhận được nguồn lực từ doanh nghiệp, đôi khi đi kèm những tranh cãi. Audacity là một ví dụ điển hình.

Dù còn tranh cãi, không thể phủ nhận rằng Audacity đã được cập nhật thường xuyên hơn, giao diện và tính năng cũng tiến gần hơn tới các DAW thương mại hiện đại. Nhiều người không ủng hộ việc “corporate hóa” các dự án mã nguồn mở, nhưng rõ ràng điều này cho thấy nhiều vấn đề quan trọng trước đó đã bị bỏ qua do thiếu người chịu trách nhiệm rõ ràng.

Mã nguồn mở cần phát triển nghiêm túc

Tôi không hề cho rằng những cá nhân tạo ra công cụ hữu ích, phát hành miễn phí và không đủ thời gian hay nguồn lực để bảo trì lâu dài đáng bị chỉ trích. Ngược lại, họ xứng đáng được trân trọng. Nhưng khi một phần mềm đã bắt đầu cạnh tranh với các công ty trị giá hàng tỷ USD, và có hàng triệu người phụ thuộc vào nó, thì tư duy “coder trong garage” không còn phù hợp.

Ngay cả khi làm vì đam mê hay học hỏi, việc giữ tiêu chuẩn ngang bằng với phần mềm thương mại là hoàn toàn hợp lý. Quan trọng hơn, các dự án FOSS sẽ được hưởng lợi rất nhiều nếu coi người dùng của mình như khách hàng trả tiền, lắng nghe phản hồi của họ, thay vì phớt lờ hoặc xem nhẹ.