Vì sao Microsoft không còn giấu Easter egg trong Windows và Office?

Easter egg (trứng Phục sinh) trong Windows là những tính năng, thông điệp, hình ảnh hoặc trò chơi ẩn được các nhà phát triển Microsoft cố tình giấu trong hệ điều hành, nhằm mang lại niềm vui bất ngờ và khám phá thú vị cho người dùng. Chúng là những "món quà bí mật" không ảnh hưởng đến hoạt động chính, chỉ có thể tìm thấy bằng cách thực hiện các thao tác không trực quan.

Gần đây, chúng ta từng nhắc tới việc phát hiện ra một Easter egg mới trong một phần mềm khá “cổ” của Microsoft, cụ thể là Office 97. Easter egg này được kích hoạt thông qua một chuỗi thao tác khá rắc rối, và khi mở ra sẽ hiển thị một màn hình dạng “credit cuối phim”, liệt kê những người tham gia phát triển phần mềm, kèm theo các câu bông đùa vui nhộn của Clippy (hay Clippit).

Phát hiện này khiến nhiều người dùng thích thú, nhưng đồng thời cũng đặt ra một câu hỏi: vì sao Microsoft ngày nay không còn làm những điều “vui vẻ” như vậy nữa, đặc biệt là trong các phần mềm chủ lực như Windows – hệ điều hành đang được hàng tỷ người sử dụng, trong đó chắc chắn có không ít người sẽ rất thích những Easter egg mang tính cộng đồng như vậy?

Đáng tiếc là có khá nhiều lý do đứng sau sự thay đổi này.

Sáng kiến Trustworthy Computing

Năm 2002, CEO Microsoft khi đó là Bill Gates đã khởi xướng sáng kiến Trustworthy Computing (TwC) sau khi công ty phải hứng chịu nhiều chỉ trích từ khách hàng liên quan đến các lỗ hổng bảo mật trong Windows.

Mục tiêu của TwC là tập trung vào những yếu tố cốt lõi như bảo mật, quyền riêng tư, độ tin cậy và tính toàn vẹn trong kinh doanh. Điều này kéo theo một yêu cầu rất quan trọng: phần mềm phải an toàn ngay từ khâu thiết kế, đồng nghĩa với việc mã nguồn cần được viết cẩn thận, có tài liệu đầy đủ để dễ dàng kiểm tra, đánh giá và thử nghiệm.

Trong khi đó, Easter egg về bản chất là các yếu tố ẩn, chỉ có thể kích hoạt bằng những thao tác không được công bố chính thức. Việc buộc phải tài liệu hóa toàn bộ mã nguồn gần như đã “khai tử” Easter egg trong nhiều sản phẩm như Windows và Office. Dù vậy, Microsoft vẫn xem Trustworthy Computing là một cột mốc quan trọng trong quá trình nâng cao bảo mật và độ tin cậy của phần mềm.

Hợp đồng với chính phủ và các cơ quan liên bang

Mặc dù Microsoft có cung cấp những phiên bản phần mềm được tùy chỉnh đôi chút cho chính phủ và các cơ quan liên bang, về cơ bản chúng vẫn dùng chung nền tảng và chỉ khác nhau ở một số tính năng bảo mật.

Đây là nhóm khách hàng doanh nghiệp cực kỳ nhạy cảm, nơi Microsoft phải ký các thỏa thuận bảo mật (NDA) và cam kết nghiêm ngặt về độ ổn định, độ tin cậy của phần mềm. Trong bối cảnh đó, Microsoft không thể mạo hiểm cài cắm những yếu tố khó lường vào sản phẩm của mình.

Các cơ quan nhà nước thường không kiểm tra từng dòng mã nguồn họ mua. Vì vậy, nếu một yếu tố “lạ” bất ngờ xuất hiện chỉ vì một lập trình viên nghĩ rằng “giấu cho vui”, điều này sẽ ngay lập tức làm dấy lên nghi vấn: liệu còn những thứ gì khác đang bị giấu kín và có thể vi phạm quy định hay không? Thậm chí, một số cơ quan còn yêu cầu nhà cung cấp phải xác nhận rằng không tồn tại bất kỳ tính năng hay chức năng nào không được tài liệu hóa trong sản phẩm.

Sự thay đổi trong mô hình lập trình và kiểm thử

Dù đây không phải là điều quá mới trong vòng đời phát triển phần mềm, nhưng khi Microsoft ngày càng lớn mạnh – với khoảng 225.000 nhân viên hiện nay – thì các nhóm tham gia phát triển sản phẩm cũng trở nên đông đảo và chuyên môn hóa hơn rất nhiều.

Các sản phẩm cốt lõi hiện nay được xây dựng với sự tham gia của những nhóm lớn chuyên về phát triển, kiểm thử, kiểm toán và tuân thủ, nhằm đảm bảo phần mềm đủ tiêu chuẩn để thương mại hóa. Những thực hành hiện đại như lập trình cặp (pair programming), kiểm thử tự động, hay các pipeline CI/CD được chuẩn hóa và minh bạch hơn khiến khả năng tồn tại hành vi không được ghi chép gần như bằng không.

Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm của Microsoft như Azure còn đạt các chứng nhận ISO. Những chứng nhận liên quan đến chất lượng này yêu cầu mã nguồn phải được tài liệu hóa đầy đủ, để bất kỳ sự cố nào cũng có thể dễ dàng truy ngược về nguyên nhân gốc rễ.

Không còn chỗ cho sự “ngẫu hứng”

Tất cả những yếu tố trên giải thích vì sao Microsoft không còn giấu Easter egg trong các sản phẩm như Windows, Office hay Azure. Dù những chi tiết này rất thú vị và gợi nhiều hoài niệm, nhưng tính khó đoán của chúng lại tiềm ẩn rủi ro và nguy cơ vi phạm các yêu cầu tuân thủ mà nhiều khách hàng – đặc biệt là doanh nghiệp và chính phủ – không thể chấp nhận.