Con người có thể “lập trình” giấc mơ không?

Lời khuyên “cứ để đó rồi ngủ một giấc” tồn tại suốt nhiều năm không phải ngẫu nhiên. Từ lâu, các nhà tâm lý học đã nhận thấy rằng khi tạm gác một vấn đề khó sang một bên, con người thường bất ngờ tìm ra lời giải sau đó. Tuy nhiên, giấc mơ lại rất khó nghiên cứu một cách khoa học, bởi các nhà nghiên cứu hiếm khi có cách đáng tin cậy để định hướng nội dung giấc mơ của một người mà không đánh thức họ.

Mới đây, một nhóm nhà thần kinh học tại Đại học Northwestern (Mỹ) cho biết họ đã tìm thấy bằng chứng cho thấy nội dung giấc mơ có thể được “tác động” trong môi trường kiểm soát. Nghiên cứu này củng cố giả thuyết rằng giấc ngủ REM – giai đoạn ngủ có chuyển động mắt nhanh, gắn liền với những giấc mơ sống động và đôi khi có ý thức rõ ràng – có thể là “cửa sổ vàng” để tư duy sáng tạo xuất hiện.

Định hướng giấc mơ bằng âm thanh

Trong nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng một kỹ thuật có tên là tái kích hoạt ký ức có mục tiêu (Targeted Memory Reactivation – TMR). Khi người tham gia ngủ, nhóm nghiên cứu phát những âm thanh cụ thể vốn đã được gắn với các nỗ lực giải câu đố trước đó. Mục đích của những âm thanh này là gợi lại các vấn đề chưa hoàn thành trong não bộ, từ đó thúc đẩy nội dung giấc mơ liên quan.

Điều quan trọng là các âm thanh chỉ được phát khi hoạt động não cho thấy người tham gia đã hoàn toàn chìm vào giấc ngủ.

Kết quả vượt mong đợi

Cách tiếp cận này cho thấy hiệu quả rõ rệt. Có tới 75% người tham gia báo cáo rằng giấc mơ của họ chứa các yếu tố liên quan đến những câu đố chưa giải xong. Đáng chú ý hơn, những vấn đề xuất hiện trong giấc mơ có tỷ lệ được giải đúng cao hơn nhiều so với những vấn đề không xuất hiện (42% so với 17%).

Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng các kết quả này chưa thể khẳng định chắc chắn rằng việc mơ về một vấn đề trực tiếp dẫn đến lời giải. Những yếu tố khác, chẳng hạn như mức độ quan tâm cao hơn tới câu đố, có thể khiến cả việc mơ lẫn việc giải được vấn đề đều trở nên dễ xảy ra hơn.

Dù vậy, khả năng có chủ đích định hướng nội dung giấc mơ vẫn được xem là một bước tiến quan trọng trong việc nghiên cứu vai trò của giấc ngủ đối với tư duy sáng tạo.

“Rất nhiều vấn đề trên thế giới ngày nay đòi hỏi những lời giải mang tính sáng tạo. Nếu chúng ta hiểu rõ hơn cách bộ não có thể suy nghĩ sáng tạo, suy nghĩ theo hướng mới và tạo ra ý tưởng mới, chúng ta có thể tiến gần hơn tới việc giải quyết những vấn đề đó – và việc ‘kỹ thuật hóa giấc ngủ’ có thể đóng vai trò hỗ trợ,” giáo sư Ken Paller, tác giả chính của nghiên cứu, chia sẻ.

Nghiên cứu được tiến hành như thế nào?

Nhóm nghiên cứu tuyển chọn 20 tình nguyện viên đã có kinh nghiệm với giấc mơ sáng suốt – trạng thái mà người mơ nhận thức được rằng mình đang mơ. Sau khi tới phòng thí nghiệm, mỗi người được yêu cầu giải một loạt câu đố hóc búa, mỗi câu có thời gian tối đa ba phút. Mỗi câu đố được ghép với một đoạn nhạc riêng biệt.

Do các câu đố được thiết kế khá khó, phần lớn không được giải xong trong lần thử đầu tiên.

Sau đó, người tham gia ngủ qua đêm tại phòng thí nghiệm, trong khi hoạt động não và các tín hiệu sinh lý khác được theo dõi bằng phương pháp đa ký giấc ngủ (polysomnography). Trong giai đoạn ngủ REM, các nhà nghiên cứu phát lại nhạc nền của một nửa số câu đố chưa giải , nhằm chọn lọc tái kích hoạt những ký ức này.

Một số người tham gia còn sử dụng các tín hiệu đã thống nhất trước, chẳng hạn như hít – thở bằng mũi nhiều lần, để báo hiệu rằng họ nhận ra âm thanh và đang nghĩ về câu đố đó trong giấc mơ.

Nội dung giấc mơ và khả năng giải quyết vấn đề

Sau khi thức dậy, người tham gia kể lại giấc mơ của mình cho các nhà nghiên cứu. Nhiều giấc mơ chứa các mảnh thông tin hoặc ý tưởng liên quan tới câu đố. Đặc biệt, ở 12/20 người tham gia, giấc mơ nhắc tới các câu đố được gợi bằng âm thanh nhiều hơn hẳn so với những câu không được gợi.

Những người này sau đó giải đúng các câu đố đã được tái kích hoạt với tỷ lệ cao hơn, nâng khả năng giải quyết vấn đề từ 20% lên 40% – một mức tăng có ý nghĩa thống kê.

Tác giả chính của nghiên cứu là Karen Konkoly, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Phòng thí nghiệm Thần kinh học Nhận thức của giáo sư Paller. Konkoly cho biết điều khiến cô bất ngờ nhất là mức độ mà các tín hiệu âm thanh có thể ảnh hưởng tới những giấc mơ không sáng suốt .

“Ngay cả khi không có ý thức rõ ràng, có người đã hỏi một nhân vật trong mơ cách giải câu đố mà chúng tôi đang gợi. Một người khác được gợi bằng câu đố về ‘cây cối’ và tỉnh dậy trong giấc mơ đang đi bộ giữa khu rừng. Có người lại mơ mình đang câu cá trong rừng rậm khi được gợi bằng câu đố về rừng nhiệt đới,” Konkoly kể lại.

Những ví dụ này thực sự rất thú vị, bởi chúng cho thấy người đang mơ có thể ‘làm theo chỉ dẫn’, và giấc mơ hoàn toàn có thể bị ảnh hưởng bởi âm thanh trong lúc ngủ, ngay cả khi không phải là giấc mơ sáng suốt.

Ý nghĩa và hướng nghiên cứu tiếp theo

Theo nhóm nghiên cứu, bước tiếp theo là áp dụng các phương pháp tái kích hoạt ký ức có mục tiêu và tương tác trong giấc mơ để tìm hiểu thêm những chức năng khác của giấc mơ, chẳng hạn như điều tiết cảm xúc và khả năng học hỏi tổng quát.

“Hy vọng của tôi là những phát hiện này sẽ giúp chúng ta tiến gần hơn tới các kết luận chắc chắn về vai trò của giấc mơ,” Konkoly nói. “Nếu khoa học có thể khẳng định rằng giấc mơ thực sự quan trọng đối với việc giải quyết vấn đề, sáng tạo và điều hòa cảm xúc, có lẽ mọi người sẽ bắt đầu coi giấc mơ là một ưu tiên thực sự cho sức khỏe tinh thần và chất lượng sống.”