Hơn 2.500 loài ngoại lai có thể xâm chiếm Bắc Cực, giờ khoa học phát cảnh báo khẩn

Hơn 2.500 loài thực vật ngoại lai có thể tìm thấy điều kiện khí hậu phù hợp để sinh tồn tại Bắc Cực, đặc biệt là ở miền bắc Na Uy và quần đảo Svalbard. Các nhà khoa học đã sử dụng những bộ dữ liệu đa dạng sinh học khổng lồ để xác định các khu vực có nguy cơ cao, đồng thời cải thiện khả năng phát hiện sớm các loài xâm lấn tiềm tàng.

Khi một loài được đưa ra khỏi phạm vi phân bố tự nhiên của nó, chúng có thể cạnh tranh và lấn át thực vật bản địa. Ủy ban Liên chính phủ về Đa dạng Sinh học và Dịch vụ Hệ sinh thái (IPBES) xếp các loài xâm lấn vào nhóm mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với đa dạng sinh học toàn cầu.

Để đánh giá mức độ rủi ro đối với hệ sinh thái Bắc Cực, các nhà nghiên cứu đã lập một danh sách toàn diện những loài thực vật ngoại lai có khả năng thiết lập quần thể tại khu vực này. Kết quả nghiên cứu đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh hoạt động du lịch và sự hiện diện của con người tại Bắc Cực ngày càng gia tăng, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài di chuyển xuyên lục địa.

Kristine Bakke Westergaard, phó giáo sư tại Khoa Lịch sử Tự nhiên thuộc Bảo tàng Đại học NTNU (Đại học Khoa học và Công nghệ Na Uy), cho biết nhóm nghiên cứu đã xác định tổng cộng 2.554 loài có thể tìm thấy “ổ sinh thái khí hậu” phù hợp tại Bắc Cực hiện nay.

Nói cách khác, nếu các loài này đặt chân tới Bắc Cực, chúng hoàn toàn có thể sống sót. Con đường xâm nhập phổ biến nhất là vô tình đi theo con người, chẳng hạn bám vào quần áo, thiết bị hoặc được vận chuyển cùng hàng hóa.

Hoạt động của con người là nguyên nhân chính

Theo Westergaard, các loài ngoại lai đến từ gần như mọi khu vực trên thế giới đều có thể tìm được môi trường phù hợp tại Bắc Cực. Trong bối cảnh hoạt động của con người tại đây ngày càng nhộn nhịp, cơ hội để chúng xâm nhập cũng tăng lên đáng kể.

Nhóm nghiên cứu từ Khoa Lịch sử Tự nhiên và Đại học Liverpool đã tiến hành một phương pháp gọi là “horizon scan” — tức rà soát trước các nguy cơ sinh học trong tương lai. Họ phân tích khoảng 14.000 loài thực vật ngoại lai đã được ghi nhận có khả năng lan rộng ra ngoài khu vực bản địa của mình.

Các nhà khoa học khai thác hơn 51 triệu ghi nhận quan sát về các loài này, được tổng hợp từ GBIF (Cơ sở Dữ liệu Thông tin Đa dạng Sinh học Toàn cầu) cùng nhiều cơ sở dữ liệu lớn và công trình khoa học khác.

Từ bộ dữ liệu tổng hợp, nhóm đã xây dựng bản đồ xác định những khu vực Bắc Cực dễ bị xâm lấn thực vật nhất.

Bản đồ cho thấy miền bắc Na Uy là nơi có số lượng loài ngoại lai tiềm năng cao nhất. Tuy nhiên, gần như không có khu vực nào ở Bắc Cực được xem là hoàn toàn an toàn, kể cả Svalbard.

Ngay cả tại Svalbard, có tới 86 loài ngoại lai có thể tìm được điều kiện khí hậu phù hợp. Westergaard cho biết bà từng trực tiếp phát hiện và nghiên cứu các loài ngoại lai tại đây.

Biến đổi môi trường nhanh chóng càng làm trầm trọng thêm nguy cơ này. Nhiệt độ tại Bắc Cực tăng cao trong những năm gần đây đã mở rộng “cánh cửa” cho nhiều loài thực vật ngoại lai có thể sinh tồn và lan rộng.

Công cụ phát hiện sớm để ngăn chặn xâm lấn

Tại Na Uy và Svalbard, các ủy ban chuyên gia thuộc Trung tâm Thông tin Đa dạng Sinh học Na Uy chịu trách nhiệm đánh giá mức độ rủi ro của các loài ngoại lai theo từng khu vực.

Trước đây, việc lập danh sách các loài cần đánh giá gần như là nhiệm vụ rất tốn công và khó khả thi. Phương pháp mới mà nhóm nghiên cứu phát triển giúp cung cấp danh sách rõ ràng hơn và xây dựng quy trình đánh giá rủi ro sinh thái một cách hệ thống.

Mục tiêu dài hạn của dự án là phát hiện các loài ngoại lai trước khi chúng trở thành loài xâm lấn gây hại. Việc phát hiện và xử lý sớm luôn hiệu quả hơn rất nhiều so với kiểm soát khi chúng đã bám rễ vững chắc.

Theo Westergaard, cách tiếp cận này cũng phù hợp với mục tiêu của Khung Đa dạng Sinh học Toàn cầu Côn Minh – Montreal, trong đó kêu gọi giảm một nửa tỷ lệ du nhập và thiết lập loài ngoại lai vào năm 2030. Đồng thời, nghiên cứu cũng hỗ trợ các biện pháp trong kế hoạch hành động của chính phủ Na Uy nhằm kiểm soát sinh vật ngoại lai.